జమాఖర్చుల పట్టిక

jamakharcula1

మిత్రులు రాజేంద్రగారి సలహాననుసరించి, స్కాన్ చేసిన ఒక పాతకథ ఇక్కడ పెడుతున్నాను. నాదగ్గర అన్నీలేవు, వున్నవి కూడా ఇలా శిధిలావస్థలో వున్నాయి ఓసారి వరదలొచ్చి.

నయనానందకరంగా లేకపోయినా, 1982నాటి, చెణుకులూ, ప్రకటనలూ కూడా చూస్తారని పెట్టేను, మీకు ఎలా వుందో చెప్పండి.

ప్రకటనలు

ఊసుపోక – పండగకోరిక

ఊసుపోక. ఉగాది కోరిక
(ఎన్నెం కతలు 7)

అమరావతీపట్టణమున బౌద్ధులు విశ్వవిద్యాలయములు స్థాపించునాడు
ఓరుగల్లున రాజవీరలాంఛనముగా పలుశస్త్రశాలలు నిలుపునాడు
విద్యానగరరాజవీధుల కవితకు పెళ్లిపందిళ్లు కప్పించునాడు
పొట్నూరికి సమీపమున ఆంధ్రసామ్రాజ్య దిగ్జయస్తంభమెత్తించునాడు
ఆంధ్రసంతతికి ఏమహితాభిమాన దివ్యదీక్షా సుఖస్ఫూర్తి తీవరించె
ఆమహావేశమర్థించి ఆంధ్రులారా, ఆంధ్రులారా
చల్లుడు చల్లుడాంధ్రలోకమున అక్షతలు నేడు.

ఇదే ఆరునెలలకిందట నేను ఈపద్యంగురించి రాస్తే, బహుశా ఇలా మొదలుపెట్టి వుండేదాన్ని. ″చాలామందికి తెలియకపోవచ్చు కానీ టంగుటూరి సూర్యకుమారి అని మాతెలుగుదేశంలో చాలాగొప్ప గాయని వుండేవారు. రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారని ఒకగొప్పకవి వుండేవారు …″ అంటూ.
నేను ఈబ్లాగులలోకంలోకి వచ్చింతరవాత ఇలా చెప్పడం అనవసరం అనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే ఈబ్లాగరులలో తెలుగుభాష, సాహిత్యం, సంస్కతి, సంగీతం క్షుణ్ణంగా తెలిసినవాళ్లు చాలామందే వున్నారు. నిజానికి నావయసులో సగం లేనివాళ్లు నాకంటె చాలా ఎక్కువతెలిసినవాళ్లు – వీళ్లని చూసి నేను నేర్చుకోవలసింది ఎంతో వుందని ఇక్కడే తెలుసుకున్నాను నేను. నేను మర్చిపోయిన పాటలు, ఆటలు, పిండివంటలు, … ఇలా ఎన్నెన్నో…
ఇక్కడికి రాకముందు అందరిలాగే నేను కూడా ఈనాటి యువతరానికి తెలుగు రాదనీ, అంచేత తెలుగుభాష కృశించి, నశించిపోయే ప్రమాదం వుందనీ అనుకున్నాను. కొందరు చేస్తున్నది ఉష్ట్రపక్షులదేశసేవ అనే అనుకున్నాను. అంటే ఆవ్యాసంలో వాదనలని కనీసం కొన్నిటిని నేను కాదనడం కాదు. అందులో తెలుగుని పరిరక్షించుకుందాం అన్న తపన నాకు కూడా వుంది. సరేనండీ అనడానికి బదులు ఓకేనండీ అని ఎందుకంటారో, అమ్మా నాన్నలని వదిలేసి మమ్మీ, డాడీ అనడంలో సౌలభ్యం ఏమిటో నాకూ అర్థం కాదు. కాని, ఈబ్లాగులలోనే తెలుగులో రాయడం ఎలాగో చెప్పండని తెలుగురాని తెలుగువాళ్లు అడగడం చూశాను. మేం చెప్తాం అని ముందుకొచ్చినవాళ్లను చూశాను. అంచేత, సూర్యకుమారిగారిలాగే మరోసారి అడుగుతున్నాను. పలుకండి తెలుగు పదాలు.
ఏకారణంగానైతేనేం, మననోట ఇంగ్లీషుపదాలొచ్చినంత తేలిగ్గా తెలుగుమాటలు రావడంలేదు. కనీసం రాతల్లోనైనా మరొక్కక్షణం తీసుకుని, తెలుగు పదాలు వెతుక్కుని రాయమని నా కోరిక. తెలుగువాళ్లు మళ్లీ తెలుగుని ఎంతో ఆప్యాయంగా ఆదరిస్తారని నాకు నమ్మకం కలిగించిన బ్లాగరులకి నానమోవాకాలు.
కొన్నిచోట్ల సందర్భానుసారం ఇంగ్లీషు మాటలే నప్పుతాయి. కాని చాలాచోట్ల మంచి తెలుగునుడికారానికి స్పందిస్తాం అనడానికి పైపద్యమే సాక్షి. నిజానికి, నామటుకు నాకు అట్టే దేశభక్తి లేదు. దేశభక్తిగీతాలమీద ప్రత్యేకాభిమానం అంటూ లేదు. అయినా పైపద్యం విన్నప్పుడు నాగుండె రవంత వేగంగా కొట్టుకుంటుంది. కారణం రాయప్రోలువారి సాహిత్యానికి సూర్యకుమారిగారి కంఠంలో చొప్పించిన ఆత్మాభిమానం అనుకుంటాను.

పైపద్యం మీరు వినాలంటే, సురస వారి సైటు చూడండి. (గద్దె ఆనందస్వరూప్ గారికి కృతజ్ఞతలు. వారి అప్‌లోడ్ కి లింకు.
http://surasa.net/music/lalita-gitalu/contrib.php#tsk_tsk_songs.

పాఠకులకీ రచయితలకీ మధ్య గల అవినాభావసంబంధం

ఈరోజుల్లో వస్తున్న విమర్సలూ అభిప్రాయాలమీద నా అభిప్రాయం ఏమిటని నిన్న ఓస్నేహితురాలు అడిగిన ప్రశ్నకి సమాధానంగా ఈ వ్యాసం. ఇది 2005లో రాసినది. ఇప్పటికీ అట్టే తేడా ఉన్నట్టు లేదు.

————

1950, 60 దశకాలలో నేను చదివిన పాఠకులఅభిప్రాయాలతో ఇప్పుడు పాఠకులు వెలిబుచ్చుతున్న అభిప్రాయాలతో పోల్చి చూసినప్పుడు నాకు కలిగిన అభిప్రాయాలే ఈవ్యాసంలో సారాంశం.

సామాన్యపాఠకులు కథ చదివినప్పుడు తమఅనుభవాలు ఆధారంగా స్పందించి వెలిబుచ్చే అభిప్రాయాలు ఈనాటికథని ఎలా తీర్చిదిద్దుతాయి అన్నది నన్ను వేధిస్తున్నసమస్య. ఆదృష్టితో నేను గమనించిన కొన్ని విషయాలు ఇక్కడ మీముందుంచుతున్నాను.

స్వాతంత్ర్యానంతరం, పత్రికలసంఖ్యతోపాటు పాఠకులసంఖ్య కనివినిఎరగనంత విస్తృతంగా పెరిగింది. పాఠకుల విద్యాస్థాయి పెరిగింది. కథలో, కథనంలోలాగానే పాఠకులలో, వారి దృక్పథాలలో, వారు స్పందించే విధానంలో అనేక మార్పులు వచ్చేయి. భిన్నకోణాలూ, భిన్నరీతులూ వ్యక్తమయినట్టే, పాఠకులదృష్టిలో కూడా పరిణామాత్మకమయిన మార్పులు కనిపిస్తున్నాయి. పాఠకులు కథని ఎలా విశ్లేషిస్తున్నారు, తమకి ఎలా అన్వయించుకుంటున్నారు, రచయితనుండీ, రచననుండీ ఏమిటి ఆశిస్తున్నారు అన్న అంశాలను పరిశీలించి క్రోడికరించగా తేలిన అంశాలు ఇవి.

తమఅభిప్రాయాలను వెలిబుచ్చే పాఠకులని స్థూలంగా మూడువర్గాలుగా విభజించవచ్చు. 1. ఒక కథ చదివి తమఅనుభవాలపరిమితిలో తక్షణమే స్పందించేవారు. 2. కథలో లీనమైపోయి, కథలోని ఒకపాత్రనో, ఒక సన్నివేశాన్నో, సంఘర్షణనో తమకి అన్వయించుకుని, తదనుగుణంగా స్పందించేవారు. 3. వర్ణన, వాస్తవికత, భాషలకి సంబంధించి కథని శల్యపరీక్ష చేసేవారు.

వీరిలో మొదటివర్గం పాఠకులు కథ స్థాలీపులాకన్యాయంగా అక్కడక్కడ చదివేసి, కథలో ముఖ్యమయిన అంశాన్ని సూచనప్రాయంగా గ్రహించేస్తారు. అలా కప్పదాటుగా చదవడంలో కొన్ని విషయాలు తెలిసో తెలియకో గమనించకపోవడం జరుగుతుంది. వారు వెలిబుచ్చే అభిప్రాయాల్లో అది కనిపించిపోతుంది. వారికి తమఅభిప్రాయం వెలిబుచ్చడమే ఆకథ సాధించినవిజయంగా భావించుకోవచ్చు ఆ కథకుడు.

ఇలాటి అభిప్రాయాలలో ఒకొకప్పుడు దూషణ, భూషణ, తిరస్కారాలు రవంత మితిమీరి ఉన్నా ఆశ్చర్యంలేదు. ఇక్కడే మనం మరోమాట కూడా చెప్పుకోవాలి. వ్యక్తిగత విమర్శ మనకి కొత్త కాదు. వెనక అల్లసాని పెద్దన “అమవసినిశి” అని వాడినందుకు, తెనాలి రామకృష్ణుడు

ఎమి దిని సెపితివి కపితము

బెమ పడి వెరి పుచ్చకయ దిని సెపితివొ

ఉమెతః దిని సెపితివొ

అమవసనిశి యనుచు అలసని పెదన

అంటూ, ఒత్తులూ, దీర్ఘాలూ తీసేసి హేళన చేశాడు. ఈమధ్యనే నాయని కృష్ణకుమారిగారి వ్యాసం ఒకటి కనిపించింది. వీరేశలింగంగారూ, కొక్కొండ వెంకటరత్నంపంతులుగారూ ఒకరినొకరు తమతమ పత్రికలలో హేళన చేసుకోడంగురించి కృష్ణకుమారిగారు “వారిలాటి మహానుభావులకే చెల్లింది” అంటారు అన్యాపదేశంగా అదేమంత అభిలషణీయం కాదని తెలియజేస్తూ (యుగపురుషుఢు వీరేశలింగం.)

మనకి హాస్యంపాలు ఎక్కువ. మన వ్యవస్థలో బావామరుదులూ, వదినామరదళ్లే కాక భార్యాభర్తలు కూడా వేళాకోళాలాడుకుంటారు. పాశ్చాత్యదేశాలలో అభ్యంతరకరమయిన హాస్యాలు మనకి నిత్యోత్సవాలు. ఈనాడు ఎన్నారైలలో కూడా అలాటి చనువు ఏర్పడింది. (ప్రస్తుతం బ్లాగులలో కూడా కొంతవరకూ కనిపిస్తోంది.) ఇది మరొకరకం కుటుంబవ్యవస్థ అనుకోవచ్చు. వీరు కథనీ, కథకుడినీ వదిలేసి, స్వకీయమయిన హాస్యాలలోకి దిగిపోవడం కూడా చూస్తున్నాం. నామటుకు నాకు ఇటువంటి అభిప్రాయాలని రచయితలు సీరియస్‌గా తీసుకోరనే అనిపిస్తుంది.

రెండోరకం పాఠకులు, కథలో లీనమయిపోయి, కథలో తామొక పాత్ర అయినట్టు వ్యాఖ్యానాలు చేస్తారు. “ఫలానా పాత్ర అలా అనకుండా ఇలా అని ఉండవలసింది, అలా చెయ్యకుండా ఇలా చేసి ఉండవలసింది, ఇలా జరిగిఉంటే బాగుండును” వంటి అభిప్రాయాలు ప్రకటించడంలో ఆంతర్యం ఇదే – కథలో లీనమయిపోయి, అది కథ అని మరిచిపోవడం. ఆ పాఠకుడు తనవైన అనుభవాలు ఆధారంగా చేసే వ్యాఖ్యలవి.

మరోలా చెప్పాలంటే, కథకుడు కథని పాఠకులముందు పడవేయడం నీటిలో రాయి విసరడంలాటిది. ఆరాయి తాకిడికి లేచే చిరుతరగలవంటివే పాఠకుడిలో కలిగే స్పందనలు. అంటే, పాఠకుడిలో కలిగే స్పందనలకి రచయిత జవాబుదారీ కాడు. ఎలాటి స్పందనలు రాగలవో రచయిత ఊహించలేడు. ఆ పాఠకుడు, తనఅనుభవాలూ, పరిస్థితులపరిధిలో తన అభిప్రాయాలు వెలిబుచ్చినప్పుడు, అవి రచయిత ఆశయానికి భిన్నంగా ఉంటే, ఆపాఠకుడు మరొకకథకి నాంది పలుకుతున్నాడు అన్నమాట. పాఠకుడు ఎప్పుడయితే, “ఇలా కాదు, అలా జరిగిఉండాలి” అంటాడో, అప్పుడే మరోకథ తయారవడం మొదలవుతుంది. మొదటికథకి సంబంధించినంతవరకూ, ఆకథ సాధించింది అదే. పాఠకుడిలో అలాటి ఆలోచనలు రేకెత్తించడం. ఏడు చేపలకథలో “చేపా, చేపా, ఎందుకు ఎండలేదు?” అని అడిగితేనే కదా కథ ముందుకు సాగేది. చేపని అడిగేదేమిటి, తీసి ఎండ ఉన్నచోట పడేస్తే సరిపోతుంది అనుకుంటే, మరింక కథ లేదు!

మూడోరకం పాఠకులు ఇంకొంచెం ముందుకి వెళ్లి, కథని శల్యపరీక్ష చేస్తారు. కథలో భాష, శైలీ, పాత్రచిత్రణా, వాస్తవికత వంటి అంశాలవిశ్లేషణ చేస్తారు. ఒకొకప్పుడు తాము చదివిన పాశ్చాత్యరచయితలతో పోల్చుకునో, వారివిమర్శలని ఆధారం చేసుకునో వ్యాఖ్యానాలు చేస్తారు.

ప్రతి పాఠకుడూ తప్పనిసరిగా ఈమూడు వర్గాల్లో ఏదో ఒక కోవకి చెందివుంటాడని నేను అనడంలేదు. సుమారుగా ఇలాటి విభజనకి ఆస్కారం ఉంది అని చెప్పడమే నా ఉద్దేశ్యం. పాఠకులందరూ పత్రికాముఖంగా తమఅభిప్రాయాలు వెలిబుచ్చరు కదా. అంచేత, వారి స్పందనలేమిటో మనకి తెలిసే అవకాశంలేదు.

నా చిన్నప్పుడు, అంటే 50, 60 దశకాల్లో కథలు చాలామటుకు కాలక్షేపమే అయినా, కథలో ఒక పాత్రతోనో సంఘటనతోనో తమ అనుభవాలు పోల్చుకుని, ఆకథని “తమకథ”గా మలుచుకోడం, ఆకథలో సంఘర్షణలకి తమ బాధలని అన్వయించుకుని, పరిష్కారాలు వెతుక్కోడం జరిగింది.

కె. వసుంధరాదేవి “తెలుగుకథ తీరుతెన్నులు” అన్నవ్యాసంలో ఒకసంఘటనగురించి రాసేరు. ఆవిడ ఒక క్షయరోగిగురించి కథ రాశారు. ప్రధానపాత్ర క్షయరోగి. కొంతకాలం ఆ జబ్బుతో బాధ పడి చివరకి చనిపోతాడు.

ఆ కథ చదివిన ఒక పాఠకుడు ఆమెని కలుసుకుని, తాను క్షయరోగి ప్రధానపాత్రగా మూడు కథలు చదివేననీ, మూడు కథల్లోనూ ప్రధానపాత్ర చనిపోతాడు అని చెప్పి, క్షయ రోగులందరూ చనిపోతారా, వారికి బతికే అవకాశం లేదా అని అడిగేడుట. అతని కూడా క్షయ ఉంది. వసుంధరాదేవి రచయితలందరితరుఫునా అతనికి క్షమాపణలు చెప్పుకున్నాననీ, మళ్లీ జన్మలో చావుని పరిష్కారంగా రాయకూడదని నిశ్చయించుకున్నాననీ, అయినా ఆపాఠకుడిప్రశ్న తనని వేధిస్తూనే ఉందనీ రాశారు.

ఈ కథ ఇక్కడ ఉదహరించడానికి కారణం ఆనాడు పాఠకులకి కథలంటేనూ, రచయితలంటేనూ ఉన్న నమ్మకం ఎత్తిచూపడానికే. అనూచానంగా మనం జ్ఞానానికి ఇస్తున్న గౌరవం అదీ. రచయితకి ఏదో తెలుసని నమ్మి, ఆయన రాసినకథలో తాను కొత్తగా తెలుకోగలిగినది ఏదో ఉందన్నఆశతో కథ చదివేడు పాఠకుడు. అది గురుశిష్యసంబంధం. ఈనాడు ఈ సంబంధంలో మార్పు వచ్చింది. ఆనాడు ఎదటివారిమాట స్వీకరించడం నీతి అయితే, ఈనాడు ప్రశ్నించడం నీతి. ఈమార్పే ఈనాటి పాఠకులలో చూస్తున్నాం.

ఈనాడు పాఠకులఅభిప్రాయాలు చూస్తే, వారిని విశేషంగా ఆకర్షిస్తున్నవి వస్తువు, సంఘర్షణ, పరిష్కారం. ఆపైన కొంతవరకూ భాష. వాటికి అనుబంధంగా వాస్తవికత, ప్రయోజనంగురించిన ప్రశ్నలు తలెత్తుతాయి.

కథకి ముఖ్యమయిన ప్రయోజనం ఒక దృక్కోణాన్ని జనబాహుళ్యానికి అందించడమని దాదాపు అందరం గుర్తించాం. లేదా ఎవరూ గమనించని, గమనించినా పట్టించుకోని కోణం కావచ్చు. సామాజికప్రయోజనం అంచే సమాజంలో లోపాలు గర్హించేదీ, పరిష్కారాలను సూచించేదీ అని చెప్పుకున్నాం. నిజానికి ఈ వివరణే ప్రమాణం అయిపోయినట్టు కనిపిస్తోంది ఇప్పుడు ప్రాచుర్యం పొందుతున్న, బహుమతులు పొందుతున్న, విమర్శకులమన్ననలు పొందుతున్న కథలు చూస్తుంటే. ఇది కూడా విమర్శకుల, పాఠకులదృష్టిలో వచ్చిన మార్పుకి చిహ్నమే.

వస్తువుకి ఈనాటి పాఠకులు ఇస్తున్న ప్రాధాన్యతకి మంచి ఉదాహరణ ఈమధ్య ఆంధ్రజ్యోతిలో (ఆంధ్రజ్యోతి ఆదివారం జనవరి 16, 2005) వచ్చిన “కడలూరు వెళ్లాలి ఒక నీలిమకోసం” అన్న కథ చూడండి. సునామీ భీభత్సానికి సమస్త ప్రపంచం స్పందించింది నీ, నా అన్న వివక్షత లేకుండా. ఆ కథలో విశేషం వస్తువు. రచయిత దాన్ని మానవసంబంధిగా మలచడం. చాలామంది పాఠకులు ఆభాగానికే ఎక్కువగా స్పందించారు. అయితే, కథలో ఒక సన్నివేశం – ప్రాధానపాత్ర ఫోన్ చెయ్యాలనుకున్న సందర్భం స్పష్టంగా లేదు. ఎవరికి, ఏమని ఫోన్ చెయ్యాలనుకున్నాడు, చేశాడా, లేదా అన్న వివరాలు లేవు. ఇది పాఠకులెవరినీ బాధించినట్టు కూడా లేదు ప్రచురించబడిన అభిప్రాయాలు చూసినప్పుడు.

కథావస్తువు, సంఘర్షణ: 1970 దశకంలో తెలుగుకథలో సాంఘికప్రయోజనం ప్రధానాంశంగా విశేషాదరణ పొందింది. నాచర్చకి నేను 1950దశకానికి పూర్వపుకథలు మూడు తీసుకుంటున్నాను. కారణం ఆనాటి పాఠకులు అడగనిప్రశ్నలు విశదం చెయ్యడంలో సౌలభ్యం.

ఏది వాస్తవికత, ఏది వాస్తవికత కాదు అన్నప్రశ్నకి ఉదాహరణగా ఈకథ చూద్దాం. ఒకాయన సానివాడల తిరుగుతుంటాడు. ఆయనని దారిలో పెట్టాలనుకుంటుంది భార్య. ఒకరోజు ఆయన అలవాటు ప్రకారం వీధి పచార్లు ముగించుకుని ఇంటికి వస్తాడు. అమ్మగారేరీ అని పనివాడిని అడుగుతాడు. అమ్మగారు పుట్టింటికి వెళ్లిపోయారని చెబుతాడతను. దాంతో ఆయన కంగారు పడిపోయి, బుద్ధి తెచ్చేసుకుంటాడు. పాఠకులు గ్రహించే ఉంటారు. ఇది గురజాడ అప్పారావుగారి దిద్దుబాటు కథ. ఇది తెలుగులో తొలికథగా, అంటే మంచికథకి ఉండవలసిన లక్షణాలు ఉన్నకథగా గుర్తింపబడింది.

ఇదే కథని ఈరోజుల్లో నాలాటి రచయితే రాస్తే, ఈనాటి పాఠకులు సంఘర్షణకి తగినబలం ముగింపులో లేదు అంటారు. దానిమీద అనేకప్రశ్నలు లేవదీయొచ్చు. భార్య పుట్టింటికి పోతే స్త్రీలోలుడయిన మగాడికి అంత త్వరగా బుద్ధి వచ్చేస్తుందా? నిజానికి అతగాడికి భార్య ఎదురుగా లేకపోతే మరింత ఆటవిడుపు కదా అని అడుగుతాడు ఈనాటి పాఠకుడు.

ఆ తరవాత వచ్చిన కథల్లో కుటుంబరావుగారి కథ, ఆడజన్మ చూదాం. ఇందులో లక్ష్మి ప్రధానపాత్ర. ఆమె తండ్రి పోతే, ఆతని అన్నగారు లక్ష్మినీ, తల్లినీ చేరదీసి, ఆఅమ్మాయిని రెండోపెళ్లి ముసలాయనకిచ్చి చేతులు దులుపుకుంటాడు. ఆ ముసలాయనకి అనుమానం లక్ష్మి సవతికొడుకుతో సంబంధం పెట్టుకుందేమోనని. ఆ బాధలమధ్య లక్ష్మి ఒక కూతురిని కంటుంది. ఆకూతురు పెరిగి పెద్దదయిన తరవాత ఎవరితోనో లేచిపోవడం, గర్భవతి అయి తిరిగిరావడం – ఇంతే కథ. ముప్ఫై ఏళ్లు నిండని లక్ష్మికి మూడుతరాల బాధలు అనుభవమయేయి. ఆపైన ఇంకా ఏం జరగనున్నదో అనుకుంటుంది ఏడుస్తూ – అని రచయిత కథకి ఇచ్చిన ముగింపు.

ఈకథలో పరిష్కారం లేదు. ఆరోజుల్లో ఒక దిక్కుమాలిన ఆడదాని సాంఘికదుస్థితిని చిత్రించడం మాత్రమే జరిగింది. నిజానికి ఈకథ చదువుతున్నప్పుడు నాకు అదొక కథలా అనిపించలేదు. మాటవరసకి పాత్రలకి పేర్లు పెట్టి ఒక సాంఘికసమస్యని వివరిస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది. ఇందులో ఇద్దరు స్త్రీలు ఎట్టి సాహసానికీ పాల్పడరు. సాహసించి పారిపోయిన చిన్నది మోసపోయి మళ్లీ ఇల్లు చేరుతుంది.

ఇదే కథ ఈనాడు ఒక పత్రికలో కనిపిస్తే, ఈ నాటిపాఠకులు వేసే ప్రశ్నలు మనం సుళువుగానే ఊహించుకోవచ్చు – లక్ష్మి ఎందుకు తిరగబడలేదూ? తనకి సవతికొడుకుతో సంబంధం లేదని ఎందుకు ఋజువు చెయ్యలేదూ? కనీసం అలా చేయడానికి ఎందుకు ప్రయత్నించలేదూ? సాహసించి పారిపోయిన చిన్నది అయినా సుఖపడినట్టు రచయిత ఎందుకు చిత్రించలేదూ? ఆకాలంలో ఈకథ పాఠకులలో సామాజికస్పృహ కలిగించడానికి మాత్రమే అని జవాబు చెప్పుకోవాలిసివస్తుంది. అంటే సంఘంలో జరుగుతున్న అత్యాచారాలు చూసీ చూడనట్టు దాటుకు పోయేవారికి హెచ్చరికగా మరొకసారి ఎత్తి చూపి, జనసామాన్యంలో ఆలోచనలు రేకెత్తించడానికే అని. అంతే కాక దారిద్ర్యానికీ వైతికవిలువలకీ మధ్య గల అనుబంధం కూడా తెలియచేస్తుంది ఈకథ.

కనుపర్తి వరలక్ష్మమ్మగారి కుటీరలక్ష్మి ఇంచుమించు అదే పరిస్థితిలో ఉన్న మరొకస్త్రీ ప్రవృత్తినీ, మరొక దృక్కోణాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. ఆకథలో ప్రధానపాత్ర రామలక్ష్మి కలిమిలేములు అనుభవించి, భర్త చనిపోయిన తరవాత, కేవలం మనోబలంతో జీవితంతో పోరాడుతూ, పిల్లలని సాకుతూ ఉంటుంది. అయితే ఇందులో కూడా ఆమె సాధించిన ఘనవిజయమేమీ లేదు .పాఠకుడు కథ అయిపోయినతరవాత హమ్మయ్య సుఖపడింది అనుకుని ఆనందించే అవకాశంలేదు. చివరంటా ఆమెకి దినదినగండమే. కాని, ఇందులో నమ్మదగ్గ పరిష్కారం ఉంది. గుండెబలం గల ఆడది నాఖర్మ అంటూ చేతులు ముడుచుకు కూచోదు. కడవరకూ పోరు సలుపుతూనే ఉంటుంది. వరలక్ష్మమ్మ ఈకథలో వెల్లడి చేసిన మరొకవిషయం ఆరోజుల్లో తెలుగుదేశంలో కనీసం ఒక నియమితపరిధిలో స్త్రీలకి గల సామాజికస్ఫూర్తి. ఆరోజుల్లో ఐరోపా మహాసంగ్రామంమూలంగా సామాన్యులమనుగడ, కుటీరపరిశ్రమలమీద ఆధారపడినవారి జీవితాలు ఎంతగా అల్లకల్లోలం అయిపోయేయో వివరిస్తుంది ఈకథ. ఆనాటి తెలుగురచయిత్రులకి సాంఘికసరిస్థితులపట్ల గల అవగాహన, అది కథగా మలచగల నైపుణ్యం చూస్తాం ఈకథలో. అయితే ఇందులో రచయిత్రి చాదస్తంగా ఉపన్యాసాలు జొప్పించకపోవంచేత మంచికథగా గుర్తించారు ఆనాటి విమర్శకులు. అదే ఈనాడయితే, స్త్రీవాదరచనగానో, దళితవాద రచనగానో ముద్రపడి, అనేకచర్చలకి దారి తీసేది. అటువంటి విస్తృతమయిన చర్చ లేకపోతే, రచయిత్రికి సాంఘికపరమయిన అవగాహన లేదని కథని పక్కన పెట్టేస్తారు కూడా. నిజానికి అనేకమంది ప్రముఖ విమర్శకులు ఈ కథని తమచర్చల్లోకి తీసుకోలేదు.

అలాగే ఈనాటి పాఠకులు ప్రధానపాత్ర రామలక్ష్మి కొడుకులు పెరిగి పెద్దవారయారా, చదువుకున్నారా, లేదా, ఆతరవాత తల్లిని ఆదుకున్నారా లేదా వంటివి అడగవచ్చు. లక్ష్మి సుఖపడేరోజు వచ్చిందా లేదా? రాకపోతే, ఈకథ విషాదాంతం అనుకోవాలా? విషాదాంతం అయితే, ఎందుకు ఇలాటికథలు రాయడం అన్నప్రశ్నలు కూడా ఉదయిస్తాయి. కానీ, ఆనాడు (ఇంకా కొందరు నాలాటి రచయితలు యీనాటికీను) కథ ఎంతవరకూ చెప్పాలన్న నిర్ణయం రచయితదిగానే భావించారు. ఇతివృత్తానికీ, కథ నడవడానికీ పనికొచ్చే సన్నివేశాలు, పాత్రలు ఎంచుకోడం మాత్రమే జరుగుతుంది. అంతకంటె ఎక్కువ వివరాలు ఎందుకు ఇవ్వలేదు అన్నప్రశ్న లేదు అప్పట్లో.

సూక్ష్మాతిసూక్ష్మవివరణలు, స్పష్టత, కవిస్వేచ్ఛ (poetic license). వివరాలు, స్పష్టత వంటి విషయాలలో ఈనాడు పాఠకులు చూపుతున్నశ్రద్ధ అపూర్వం. నాకు వస్తున్న ప్రశ్నలలో పదే పదే కనిపించేవి స్థల, కాలనిర్ణయాలూ, కదాచితుగా పాత్రలప్రవృత్తిమీద.

మొదట రచయితగా నాఅభిప్రాయం చెప్తాను. రచయితలూ, పాఠకులూ కూడా తమ అనుభవాలు, అవగాహన (perception) పరిధిలోనే రాయడం చదవడం, విశ్లేషించడం జరుగుతుందని మనందరికీ తెలుసు. బడిపంతులు కథలు పంతుళ్ల పిల్లలదృష్టిని ఆకట్టుకుంటే, సాఫ్టువేర్ ఇంజినీర్లకథలు సాఫ్టువేర్ ఇంజినీర్లకి బావుంటాయి స్థూలంగా. పోతే, రచయితకి సంబంధించినంతవరకూ ఏకథలోనైనా ప్రధానాంశం సాధారణంగా తాను గమనించిన ఒక సాంఘిక లేక మానసిక ప్రవృత్తి అయివుంటుంది. ఆ అంశానికి అనుగుణంగా పాత్రలూ, స్థల, కాలాలూ ఎంచుకుంటాడతను, అంటే తాను గమనించిన విషయాన్ని తనస్ఫూర్తికి ఆనినంతవరకూ తాను చెప్పదలుచుకున్న విషయానికి ఎంత అవసరమో అంతే ఎంచుకోడం జరుగుతుంది. స్థూలంగా, ఒక మానసికప్రవృత్తిని ఆవిష్కరించదలుచుకున్నప్పుడు, ఏ ఊళ్లో అన్న ప్రస్తావన అనవసరంగా తోచవచ్చు. ఒక సామూహికప్రవృత్తిని ఆవిష్కరిస్తున్నప్పుడు, సోమవారమా, శుక్రవారమా అన్నది అస్పష్టంగా వదిలేయవచ్చు. లేదా, పొరపాటునే, సోమవారం తరవాతిరోజు శుక్రవారం అని రాయొచ్చు. ఇది ఒకరకంగా సినిమాల్లో మొదటిసీనులో పసిబాలుడు మూడోసీనులో నవయువకుడిగా సాక్షాత్కరించడంలాటిదే. సినిమాలోలాగే కథ కూడా స్థల, కాలాల్లో చిన్న చిన్న కప్పదాట్లు వేయొచ్చు. ఇటువంటి లోపాలను పూర్వం పాఠకులు పట్టించుకోలేదు. ఆనాటికథల్లో నేను ఇలాటిపొరపాట్లు ఈమధ్యనే ఎక్కువగా గమనించేను (నాకథల్లో కూడా). కానీ ఇప్పుడు పాఠకులు, సోమవారానికీ శుక్రవారానికీ మధ్య మూడురోజులున్నాయి కదండీ అని ఎత్తి చూపుతున్నారు. అది తప్పని అనడంలేదు నేను. పాఠకులు ఎంత సూక్ష్మంగా పరిశీలిస్తున్నారో చూపుతున్నాను. ఈ సూక్ష్మపరిశీలనమూలంగా రచయితలు వాస్తవికతవిషయంలో మరింత శ్రద్ధ చూపవలసిన అగత్యం ఏర్పడింది. ఇది ఒక కోణం.

స్థలమూ, కాలమూ లాగే వస్తువువిషయంలో వివరణలు కోరడం కూడా. కథని కథగా కాక, అందులో స్థలంగురించో, ఇతరవివరాలు తెలుసుకోడానికో చదువుతున్నట్టు కనిపిస్తుంది కొన్ని అభిప్రాయాలు చదువుతుంటే. కొందరు రచయితలు ఆ పాఠకులస్థాయికి ఎదిగి, సుదీర్ఘంగా విషయచర్చ చెయ్యడం కూడా కథల్లో కనిపిస్తోంది. ఒకకథలో ఒక జబ్బు ప్రసక్తి వస్తే, ఆ జబ్బు లక్షణాలూ, వాటికి వాడే మందులూ, మోతాదులూ, సత్ లేక దుష్ఫలితాలూ వంటివి రెండుపేజీలకి సాగదీసి చర్చించడం కొందరికి నచ్చుతుందేమో కానీ, నేను మటుకు అలా చేస్తే, చిన్నకథకి ఉండవలసిన క్లుప్తత దెబ్బతింటుందనే అనుకుంటాను, ఆకథలో అదే ప్రధానాంశం అయితే తప్ప. అలాగే డయాస్ఫొరా కథల్లో, అమెరికాకథల్లో, అమెరికాలో జీవనసరళిమీద విస్తృతంగా చర్చించడం. కథ అంటే కథే. అమెరికాకథలు చదివితే అమెరికాలో జీవనవిధానం కొంత తెలియొచ్చు కానీ అది జాగ్రఫీపాఠమో, సాంఘికచరిత్ర పాఠమో కాదు. కేవలం విషయసంగ్రహణకోసం ఎవరూ కూడా కథలమీద ఆధారపడకూడదు. కథలో వివరణ మోతాదు మించితే అది కథ అనిపించుకోదు.

కథారచయితకి స్వేచ్ఛ అవుసరం. అంటే అక్షరాలా ఉన్నదున్నట్టు, చూసింది చూసినట్టు కాక, కథ చిక్కగా నడపడానికి అనువుగా కల్పన చేసుకోవాలి. కథకి కేంద్రం కథాంశమే. ఇతరవివరాలు ప్రధానాంశాన్ని తినేయకూడదు. చిన్నకథకి క్లుప్తత ముఖ్యలక్షణాల్లో ఒకటి. ఇటు రచయిత స్వేచ్ఛ, అటు పాఠకుడిని ఆకట్టుకోడానికి తగినట్టు స్పష్టత, వాస్తవికత – వీటిమధ్య పొత్తు కూర్చగల మధ్యేమార్గం కావాలి. అభిప్రాయాలు వెలిబుచ్చే పాఠకులూ, ఆ అభిప్రాయాలని గౌరవించే రచయితలూ కూడా గమనించవలసినవిషయం ఇది.

అసలు పాఠకులదృష్టిలో ఈమార్పు – ప్రతిచిన్నవిషయం రచయిత వాచ్యం చెయ్యాలి అని కోరుకోడం అభిలషణీయమేనా? మరీ అంత చాదస్తంగా ప్రతి చిన్నవిషయం అరటిపండు వొలిచి చేతిలో పెట్టినట్టు వివరించుకుంటూ పోతే నిజంగా పాఠకుడికి తృప్తి కలుగుతుందా? అన్నది ఆలోచించవలసినవిషయం. ప్రసిద్ధవిమర్శకుడు వల్లంపాటి వెంకటసుబ్బయ్య అభిప్రాయం చూడండి. రచయిత పాఠకులవూహకి ఏమీ వదిలిపెట్టకుండా, ప్రతి చిన్నవిషయం వివరించుకుంటూ పోతే, అది పాఠకుడి మేధస్సుని అవమానించినట్టే అంటారాయన. (“కథ చదవడం ఎలా?” తెలుగువెలుగు. టి.ఎ.జి.సి. వార్షికసంచిక, 2004). కానీ ఈనాడు వస్తున్న వ్యాఖ్యలు చూస్తే, కనీసం కొందరు వల్లంపాటివారి అభిప్రాయంతో ఏకీభవించినట్టు కనిపించదు.

నేను మాత్రం ఇది కథకీ వ్యాసానికీ మధ్యగల ఒక ముఖ్యమయిన వ్యత్యాసంగా గుర్తిస్తాను. పాఠకుడిలో ఆలోచనలూ, ఉత్కంఠ రేకెత్తించేగుణం కథకి అవసరం. ఋజువులూ, సాక్ష్యాలతో పాఠకుడిని నమ్మించవలసిన అవుసరం వ్యాసానికి ఉంది కానీ కథకి కాదు.

వర్ణనలవిషయంలో కూడా ఇటువంటి సందర్భమే తటస్థపడుతోంది ఈనాడు. కథకి తగిన వాతావరణానికీ, పాత్రచిత్రణకీ పాఠకుడిమనసులో రూపు కట్టడానికి కావలసిన వివరాలు లేక వర్ణనలు కథలో చొప్పించడం సహజం. మన ముందుతరాలవారి కథల్లో, ఉదాహరణకి మధురాంతకం రాజారాం, కాళీపట్నం రామారావుకథల్లో, ఇలా వాతావరణం కళ్లకి కట్టినట్టు వర్ణించడం చూస్తాం. కానీ, రాను రాను కథలో కేవలం వస్తువు లేక సందేశానికే ప్రాముఖ్యత పెరిగిపోవడంవల్లా, ఒకొకప్పుడు నిడివిమీద పత్రికల ఆంక్షలవల్లా ఈవివరాలు తగ్గిపోతున్నాయి. ఇక్కడే మరొక వైరుధ్యం. పెద్దకథలు చదవడానికి పాఠకులకి తీరికలేదు. చాలామంది గబగబా ముగిసిపోయేకథలమీదే ఆసక్తి చూపుతున్నారు. మరి వివరాలు కావాలంటే కథ పెంచకతప్పదు. అలా పెంచడంమూలంగా కొందరికి సంతృప్తి కలగొచ్చు మరికొందరికి విసుగ్గా కనిపించవచ్చు. ఎలా చూసినా ఎంత వివరంగా రాయాలి అన్నది కత్తిమీద సామే.

కథల్లో ఇలాటి లోపాలకి కొంతవరకూ మన మౌఖికసాహిత్యలక్షణాలు కావచ్చు. మనం వాటికి అలవాటు పడిఉండడం కావచ్చు. 60వ దశకం పాఠకుల, రచయితలమధ్యసంబంధం ఈ అలవాటుకి సంబంధించినదిగా కనిపిస్తుంది కథనరీతుల్లో. కథ ఎదురుగా ఉన్నవారికి చెప్పేటప్పుడు వారి ముఖకవళికలను బట్టి మార్పులూ, చేర్పులూ చేస్తూ వారి అవగాహనకి తోడ్పాటు అందిస్తాడు కథకుడు. కానీ కాగితంమీద రాస్తున్నప్పుడు ఆ వెసులుబాటు లేదు. రచయితకి తనపాఠకులు ఎదురుగా లేరన్న స్పృహ లేకపోవడం కూడా జరగొచ్చు, లేదా సాధ్యం కాదు. ఈనాడు పాఠకులు ప్రపంచవ్యాప్తం. వారి అభిరుచులూ, అవగాహనస్థాయీ అనంతం. ఇది వ్యాఖ్యలు చూస్తే తెలుస్తుంది. ఒకరు చాలాబాగుందన్న కథనే మరొకరు గందరగోళంగా ఉంది అనడం చూస్తూనే ఉన్నాం కదా.

ఇన్ని పరిమితులమధ్య ఈనాటి రచయిత తనకు తానే కొన్ని పరిధులు నిర్మించుకుని, తనకి అర్థమయినరీతిలో పాఠకులఅభిరుచులని ఊహించుకుని రాస్తున్నాడు. అతని వర్ణనలూ, వివరణలూ ఆ పరిధిలోనే ఉంటాయి. కానీ ఇందులో ప్రమాదం ఏమిటంటే ఎప్పుడు ఆ పరిధులు మితి మీరుతాయో, ఎప్పుడు కథ సోదిగా మారిపోతుందో అన్నబాధ రచయితకి.

సాధారణంగా ఎప్పుడయితే పాఠకుడు “అలాటి సంఘటన జరిగివుండదు, అలాటి పాత్ర ఉండదు,” అంటాడో, అప్పుడే ఆ పాఠకుడు తనకి సుపరిచితమయిన ప్రపంచాన్ని అధిగమించి చూడడానికి ప్రయత్నం చెయ్యడం లేదు అనుకోవాలి. రచయిత అలాటి సంఘటనో, పాత్రో చూడడంచేతే రాసేడు అని పాఠకుడు అంగీకరించడంలేదు ఇక్కడ.

1960లో వచ్చిన “మారినవిలువలు” (ద్వివేదుల విశాలాక్షి) నవలలో చివర జానకి తల్లి, అన్నగారు, తదితరులజీవితాలు ఏమయిపోయేయో చెప్పలేదు కనక నవల అసంపూర్ణంగా ఉంది” అని ఒక పాఠకుడు రచయిత్రికి ఉత్తరం రాసేడుట. దానికి సమాధానంగా, విశాలాక్షిగారు “ఈనవల ఒక వ్యక్తికథ కాదు. ఇది ఒక కుటుంబచరిత్ర. ఎంతరాసినా అసమగ్రమే” అని జవాబిచ్చారు (మారినవిలువలు. ముందుమాట.)

నిజానికి ఈవివరణ అన్ని కథలకీ, నవలలకీ వర్తిస్తుంది. రచయిత తాను ఆవిష్కరించిన సందేశానికి తగినంతవరకే పాత్రలూ, సన్నివేశాలూ సమకూర్చుకోడం జరుగుతుంది. అంతకంటే ఎక్కువ చెప్తే, కథ పక్కదారి పట్టి, అసలు విషయం నీరసించిపోయే అవకాశం ఉంది. అలాగే అసాధారణసంఘటనలూ, సన్నివేశాలూ సృష్టించడం కూడా. ఒక మనిషి కోపంతో “తాడెత్తున లేచాడ“నో “తాట వొలిచేశాడ”నో అంటే నిజంగా అలా చేశాడని కాదు కదా. ఆవాక్యాల్లో వాస్తవికతలాటిదే కథల్లో వాస్తవికత కూడా.

మరొక ఉదాహరణ చూద్దాం. నానవల “చాతకపక్షులు“లో న్యూయార్క్ ఎయిర్‌పోర్టులో తొలిసారిగా దిగిన కొత్తపెళ్లికూతురు కన్వేయర్ బెల్ట్‌మీద సాగిపోతున్న సూట్కేసు అందుకోబోతుంది ఆతురతగా. పక్కనున్న అమెరికన్ ఆ సూట్‌కేస్‌ని అందుకుని, తీసి ఆమెకి ఇస్తాడు.

దీనిమీద ఒక పాఠకుడి వ్యాఖ్య “కొత్తవ్యక్తి అమెరికన్ చేతిలోనుండి ఆమె తనపెట్టె ఎలా అందుకుంది?” అని.

అంటే ఆ అమెరికన్ పరపురుషుడనా? నాకు అర్థం కాలేదు. ఇదేదో నేను కనివిని ఎరగని సరికొత్త సంకర సంస్కృతిధోరణి అనుపించింది నాకు.

ఇదే సన్నివేశంమీద మరొక పాఠకుడు వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయంలో అతడు కథలో ప్రధానాంశంమీద దృష్టి పెట్టినట్టు కనిపిస్తుంది. అతని వ్యాఖ్య “న్యూయార్క్ ఎయిర్‌పోర్ట్ చాలా హడావుడిగా ఉంటుంది. మనవారందరికీ వాళ్ల వాళ్ల పిల్లా మేకా చూసుకోడంతోనే సరిపోతుంది. మనదేశంలో అమెరినులగురించి ఉన్న అభిప్రాయం – వాళ్లు సొంతలాభం లేనిదే పొరుగువారికి సాయపడరన్నమాట – నూటికి నూరుపాళ్లూ నిజం కాదని చెప్పడానికీ, నవలలో దరిమిలా వచ్చే సంఘటనలకి సూచనప్రాయంగానూ కనిపిస్తోంది” అని. నేను ఈ సన్నివేశం సృష్టించినప్పుడు నాఆలోచన కూడా ఈ రెండోపాఠకుడు చెప్పిందే. మొదటిఅభిప్రాయంలో పాఠకుడు తన వ్యక్తిగత, తెలుగు సాంప్రదాయకవిలువలని కథలో పాత్రలకి ఆపాదించాడు.

కొంతకాలం క్రితం ఉపాధ్యాయులు సూర్యకుమారి రాసిన “అమ్మ పెళ్లి” కథమీద కూడా ఇలాటివ్యాఖ్యలే వచ్చేయని రచయిత్రి నాకు రాసేరు. ఈకథ నాకు నచ్చింది. కారణం మామూలుగా డయాస్ఫొరాకథల్లో అట్టే కనిపించని ఒక కోణం – మన ఎన్నారై కుటుంబాల్లో తల్లి, కూతుళ్లమధ్య సాంస్కృతికపరమైన విలువలగురించిన సంఘర్షణ. ఇది పశ్చిమదేశాల్లో ఉన్న తెలుగువారి పరస్పర విరుద్ధభావాలకి మచ్చుతునక. నిర్దుష్టత లోపించినందువల్ల కావచ్చు.

పాఠకుడు తనకి తాను ఆలోచించుకోడం మానేసి, వివరణలకోసే పూర్తిగా రచయితమీదే ఆధారపడితే ఆకథ కథగా రక్తి కట్టదనే నేను నమ్ముతాను. నాకు ఆలోచించుకోడానికి అవకాశం కల్పించే కథలే నాకు నచ్చుతాయి. కథ పాఠకుడిలో వాస్తవికతకి సంబంధించిన అల్పవిషయాలు కాక మౌలికంగా రచయిత ఆవిష్కరించిన అంశానికి సంబంధించిన ఆలోచనలు పాఠకుడిలో రేకెత్తించగలిగినప్పుడే అది మంచికథ అవుతుంది.

భాషవిషయం. కథనంలోనూ, విమర్శల్లోనూ కూడా కనివిని ఎరగని మార్పులొచ్చేయి. గత ఇరవై ఏళ్లలోనూ ఇంగ్లీషు తెలుగుని విపరీతంగా ఆక్రమించేసింది. డయాస్ఫొరాకథల్లోనూ, తెలుగుదేశంలో బస్తీలూ, ఆఫీసులూ నేపథ్యంగా గల కథల్లోనూ అయితే సగానికి సగం ఇంగ్లీషు మాటలే. వాటికి అనువాదాలంటే, డు, ము, వు, లు లాటి ధాతువులు మార్చి, ఇంగ్లీషులో రాసేయడమే.

మనకి వివిధ ప్రాంతాల, కులాల, వృత్తులకి సంబంధించిన పదాలగురించి కూడా చెప్పుకోవాలి. ఒకొక పదానికి ఆనేక రూపాలు ఉన్నాయి. 80వ దశకంలో వచ్చిన మాండలీకం కథలు, పాటకజనం మాటాడుకునే భాషలలో వస్తున్నకథలమూలంగా కేవలం స్థానికులకి మాత్రమే తెలిసిన వాడుకపదాలు వేలకొద్దీ కథల్లో చోటు చేసుకుంటున్నాయి. పాటకులకి భాషని గురించిన ఆలోచన ఉండడం ఎంతైనా హర్షించదగ్గవిషయం. కానీ వారు ఈబేధాలని కూడా గమనించాలి. నిజానికి నేను తెలుగులో రాస్తున్నప్పుడు కొంత శ్రమ పడవలసి వస్తోంది అమెరికాలో నేనున్నచోట తెలుగు వాడే అవకాశం లేనందున, భాష మర్చిపోతున్నాను. అలాగే ఏదో ఒక మాండలీకంలో రాసినకథ అర్థం చేసుకోడానికి కూడా అవస్థ పడాల్సివస్తోంది. నాతెలుగుని నిలబెట్టుకోవాలంటేనూ, విస్తృతపరుచుకోవాలంటేనూ అదొక్కటే మార్గం నాకు. మరి ఈనాటి పాఠకులకి ఆ ఓపిక లేదా? లేక, అసలాదృష్టి లేదా?

చివరిమాటగా, ఫెమినిజంగురించి ఒకమాట చెప్పి ముగిస్తాను. ఈమధ్య ఏకథలో ఒక స్త్రీపాత్ర ఏ అభిప్రాయం వెలిబుచ్చినా, అదుగో ఫెమినిజం, అనీ ఆరచయితని ఫెమినిస్ట్ అనీ ముద్ర వేసేయడం పరిపాటి అయిపోయింది. ఉదాహరణకి, ఒక కథలో భర్త “నాబార్య గిన్నెలు తీసి పెడుతుందిలెండి” అంటాడు. ఆమాటగురించి గీత “నేను చేస్తాను” అనడానికీ “మాఆవిడ చేస్తుందనడానికీ” మధ్యగల తేడాగురించిన విచారణలో పడుతుంది. మరి ఈవాక్యంమూలంగా మొత్తం కథ అంతా ఫెమినిస్ట్ కథ అయిపోతుందా? అదే ఆ భార్యే, “మాఆయన చేస్తాడులెండి” అంటే బాగుండునా? ఇది ఒక సందేహం. ఇప్పుడు మరోకథ, “గుడ్డిగవ్వ” (వార్త. జనవరి 9, 2005) చూడండి. అమెరికాల ఉన్న అన్నగారు గొంతు పూడుకుపోయినతమ్ముడిని ఆపరేషను చేయించడానికి అమెరికా తీసుకువస్తాడు. వాళ్లింటికి, స్నేహితులు వచ్చినప్పుడు, కారులోంచి సూట్‌కేసులు తీసుకురావాలి. “నేను తెస్తాలెండి” అంటాడు అన్నగారు, నిల్చున్నచోటునుండి కదలకుండా. తమ్ముడికి తీసుకురా అని చెప్పడు. తమ్ముడే వెళ్లి అందుకుంటాడు. ఈరెండు సన్నివేశాల్లోనూ రచయితగా నా అభిప్రాయం ఒకటే – ఒక మనిషి మరొకమనిషిని మరొకరిసేవకి ఉదారంగా పెట్టడం. అంతే. ఇందులో జండరు కన్నా ఎక్కువగా కనిపించేది ఎవరు ఎవరిని వాడుకోగలిగితే, ఎలా వాడుకోగలిగితే అలా వాడుకోడం. అదీ నేను చెప్పదలుచుకున్నది. ముఖ్యంగా ఈ ఆచారం మనఇళ్లలోనే కానీ అమెరికన్ సాంప్రదాయంలో లేదు. ఇక్కడ ఎన్నారై మనస్తత్త్వాలూ, మారుతున్న కుటుంబవిలువలవిషయంలో అయోమయం కనిపిస్తుంది.

మరొక విశేషం. వార్త తరవాత మరొక పత్రిక ఇది ప్రచురించుకున్నారు. వారు “నేను తెస్తాను” అన్న వాక్యాన్ని “ముత్యం (తమ్ముడు) తెస్తాడులెండి” అని మార్చేశారు, నన్ను అడక్కుండానే! అలా మార్చడంచేత కథలో భావం మారిపోయింది. ఒకరు మరొకరిని ఎంత నాజూగ్గా మరొకరిని సేవలోకి తోస్తారో చూపించదలుచుకున్న నాధ్యేయం మాయమయిపోయింది.

నాసందేహాలు – ఈ ఇజాలముద్ర వేయడంలో పాఠకులు తొందరపాటు చూపుతున్నారా? లేక, రచయితలే తాము ఆవిష్కరించదలుచుకున్నవిషయాన్ని స్పష్టం చేయలేకపోతున్నారా? అది అలా ఉంచి, అసలు ఈవాదాలకి అతీతంగా “కథకోసం కథ” (art for art’s sake) చదువుకోడం సాధ్యం కాదా? పోతన గానీ వేమన గానీ ఎవరిమెప్పుకోసమో, ఏ సాంఘికప్రయోజనం ఆశించో రాయలేదు కదా. కథారచయితలు, కనీసం కొందరు, కూడా అంతే అనుకోడానికి అవకాశం ఉందా? లేదా?

————-

(ఫిబ్రవరి, 2005)

(పొరపాట్లు సవరించి, నవంబరు 30, 2015)

ఊసుపోక – ఏపేరెట్టి పిలిచినా …

(ఎన్నెమ్మ కతలు 6)

రోజు విరజిమ్మునవే పరిమళములు అన్నాడు ఇంగ్లీషుకవి. కాని పేరులు వేరులయినప్పుడు రాగల తికమకలు ఆయన గుర్తించినట్టులేదు.
నాలుగురోజులకిందట సాటిబ్లాగరులలో ఒకరు Continue reading “ఊసుపోక – ఏపేరెట్టి పిలిచినా …”

నవ్వరాదు

“కమలిని సీరియస్. స్టార్ట్ ఇమిడియట్లీ.”

నాచేతిలో గులాబీరంగు కాయితం రెపరెపలాడుతోంది.

“నవ్వుతావేమిటే?” అంది అమ్మ విసుగ్గా.

ఈమారు గట్టిగానే నవ్వేశాను. “కమలిని సీరియస్సేమిటమ్మా శ్రీరాముడి మళ్ళీపెళ్ళిలాగ. అది సీరయస్ అయితే నేను నవ్వాల్సిందే మరి,” అన్నాను.

000

“ఎందుకే ఏదో ములిగిపోతున్నట్టు, విశ్వసంసారం చేసి అలసిపోయి ముసలి ముత్తైదువులాగ మొహం పెట్టుకుని కూచుంటావు ఎప్పుడూను. నన్ను చూసయినా నిండుగా నవ్వడం నేర్చుకోవే,” అంటూ హాయిగా నవ్వుతూ, అందర్నీ నవ్విస్తూ లోకంసర్కస్‌లో కామెడీ క్వీన్‌లా చరించే కమలిని సీరియస్ అంటే నాకు నమ్మాలనిపించలేదు.

000

నేను ఫోర్తుఫారంలో ఉండగా నాన్నగారికి గుంటూరు బదిలీ అయింది. మా ఇంట్లో క్రమశిక్షణవల్లనయితేనేమి, స్కూల్లో ఆలస్యంగా చేరడంవల్ల కలిగిన ఇబ్బందులవల్లనయితేనేమి నేను ఎవరితోనూ కలవక, ఇంట్లో వంచినతల క్లాసులోనూ, క్లాసులో బయల్దేరితే ఇంట్లోనూగా ఉండేదాన్ని. క్లాసులో మేం మొత్తం పన్నెండుమందిమి ఆడపిల్లలం ఉన్నా, ఇరవై ఆరుగురు మొగపిల్లలున్నా, అందరిలోనూ ప్రత్యేకంగా కనిపించేది కమలిని ఒక్కత్తే! చాలామటుకు ఆడపిల్లలు తన స్నేహంకోసం తనచుట్టూ చేరడం గమనించేనేమో నేను మరీ దూరంగా తిరగడం మొదలుపెట్టేను.

నేను చేరినమర్నాడే ఒక లేడీ టీచరు స్కూల్లో చేరింది. ఆవిడ మాక్లాసుకి రాగానే ప్లాట్‌ఫారంమీదకి ఎక్కబోతూ హైహీల్సు అంచునపడ్డంతో జారి వెనక్కి పడింది. క్లాసంతా నవ్వినా, అందరిలోనూ బాగా తెలిసింది కమలిని నవ్వే. అందులోనూ చిత్రమేమిటంటే టీచరు తమాషాగా మొగ్గ వేసి ఏం జరిగిందో గమనించేలోపున తనసీట్లో ఉంది.

కమలిని చప్పట్లు కొట్టి, “శభాష్ మేడం! ఏ సర్కసులోనూ ఇంత అద్భుతమైన ఫీటు చూపించి ఉండరు. బస్తీ మే సవాల్,” అంది గలగలా నవ్వుతూ.

మేం అందరం ఏం జరుగుతుందోనని భయంభయంగా చూస్తున్నాం. టీచరు మాత్రం కమలినివేపు తీక్షణంగా చూసి ఎటెండెన్సు తీసుకోడం మొదలెట్టేరు. వెంటనే పాఠం మొదలుపెట్టకుండా, వెనకటి పాఠాల్లో ప్రశ్నలు వేస్తానని కమలినిని నిలబెట్టింది.

తేలిగ్గా ఉండే ప్రశ్నలు, కఠినమైనవి, చిక్కు ప్రశ్నలూ – ఆపైన చెప్పనిపాఠాల్లోనూ అడిగింది. కమలిని కొన్నింటికి జవాబులు చెప్పింది, కొన్నింటికి చెప్పలేదు. అంతసేపూ నవ్వుతూనే ఉంది. టీచరి “టేక్ యువర్ సీట్” అన్నప్పుడు – ఆవిడకి కలిగింది కోపమో, హర్షమో మాకు అప్పట్లో తెలీనేలేదు. ఆరోజు సాయంత్రం నేను పుస్తకాలు పట్టుకుని ముందు వెళ్ళిపోతుంటే, వెనకనించి కమలిని వచ్చి ఆపింది.

“ఛూడు, మాయిల్లు కూడా అటువేపే. నాతో రా. దగ్గిరతోవ చూపిస్తాను,” అంది.

నాకు ఆ పిల్ల పద్ధతి నచ్చలేదు. “అక్కర్లేదు. నువ్వెళ్ళు,” అన్నాను చిరాగ్గా.

“సరే, నేనూ మెయిన్ రోడ్డుమీంచే వస్తాలే, పద,” అంది.

దార్లో అడిగేను, “క్లాసులో ఎందుకలా నవ్వుతావు? టీచర్లేం అనుకుంటారు?”

“నవ్వితే ఊపిరితిత్తులు బాగుపడతాయి. ఊపిరితిత్తులు బాగుంటే ఆరోగ్యం తెలుసా?” అంది గంభీరంగా మొహం పెట్టి. ఆ గాంభీర్యం అంతా వేళాకోళం అని తెలుస్తూనే ఉంది.

నేను మాటాడలేదు.

కమలిని ఫక్కున నవ్వేసింది.

“ఇప్పుడెందుకు నవ్వొచ్చిందీ?” అన్నాను.

“అదే. నేను నవ్వితే నీకెందుకంత ?”

ఏం సమాధానం చెప్పను?

దారిపొడుగునా అల్లరి చేస్తూనే ఉంది. మంచి విసురుగా వస్తున్న సైకిలుకి ఎదురుగా వెళ్ళింది. నేను బెదిరిపోయి రెక్క పుచ్చుకు పక్కకి లాగితే మళ్ళీ అదే నవ్వు.

“ఎందుకంత భయం? అతను నన్ను తప్పుకుంటాడని నాకు ముందే తెలుసు. ఎందుకో తెలుసా? అతను మా మేనత్తకొడుకే.”

కమలిని నిజం చెబుతూందో కట్టుకథే చెబుతోందో నాకర్థం కాలేదు. నేను మౌనంగా తలొంచుకుని కొనకళ్ళ తనముఖం పరీక్షగా చూసేను. ఓ మొస్తరు కోలమొహం, ఎత్తుగా ఉన్న చెంపలమీద కనీ కనిపించని చిన్నగుంట ఎల్లవేళలా తిష్ఠ వేసుకుని ఉండేట్టుంది. కళ్ళూ, ముక్కూ విడివిడిగా చూస్తే అందం అనిపించకపోయినా సదా ఉండే ఆ హాసరేఖలమూలంగా మంచి కళ వచ్చింది ఆ ముఖానికి.

క్రమంగా మేం ఇద్దరం విడదీయరాని స్నేహం పెంచుకున్నాం. ఆకారవిశేషాల్లో కూడా కొంచెం పోలికలుండడాన్నేమో కొత్తవాళ్ళు మమ్మల్ని ఓ తల్లిపిల్లలు అనుకునేవారు. మొహం వాచేలా చీవాట్లేస్తే అమాయకంగా నవ్వేసే కమలిని అంటే టీచర్లకి కూడా అభిమానంగానే ఉండేది. ముఖ్యంగా తన షార్ప్ విట్ అందర్నీ ఆకర్షించిందనుకుంటాను. తన చుట్టూ చేరే పిల్లలగుంపుని చిరాగ్గా విదిలించుకు నేను దూరంగా వెళ్ళి కూచుంటే, తనొచ్చి నాపక్కన కూర్చునేదు.

“అంత గుంపు నేను భరించలేను. నీపటాలాన్నంతటినీ వెంటబెట్టుకువచ్చి నామీదెందుకు దండెత్తుతావు?” అంటాన్నేను.

“ఏం చేస్తాం. వాళ్ళు నావెంటా, నేను నీవెంటా, నువ్వు మరొకరివెంటా బడడం అనేది ఒక విషవలయం. సృష్ట్యాదినించీ వస్తున్న సినిమాకథ. అంత కారం ఒంటికి మంచిది వినవు. ఇదుగో, ఇలా కోపం తెచ్చుకుంటావు,” అంటూ విరగబడి నవ్వుతుంది.

నేను పుస్తకం తీసుకుని కూచుంటాను. నాపుస్తకం లాగేస్తుంది. కలం దాచేస్తుంది. పెన్సిలుతో రాసుకుంటుంటే చేతిమీద కొడుతుంది. నేనేమీ అనలేను.

యస్సెల్సీ అయిపోయేవరకూ ఇద్దరం ఒకటిగా తిరిగేం. తను అతిగా నవ్వడం, నేను అతి సీరియస్‌గా పైకి భిన్నంగా కనిపించినా, అంతర్గతమైన ఒక భావతతి మమ్మల్ని ప్రాణమిత్రులుగా చేసిందనుకుంటాను. అందుకే యస్సెల్సీ అయిపోయిన తరవాత కాలేజీలో చేరడానికి దాన్ని అడక్కుండానే రెండు అప్లికేషనుఫారాలు తెప్పించేను.

అవి పట్టుకుని సాయంత్రం వాళ్ళింటికి వెళ్ళేను. “నువ్వే చెప్పు ఏగ్రూపు తీసుకుందామో,” అని అడిగేను.

“ధీంతో ఏరోప్లేను చెయ్యనా?” అంది ఒక ఫారం తీసుకుని.

“అదేమిటి? నువ్వు కాలేజీలో చేరవూ?” నిర్ఘాంతపోయేను.

“అదేమిటి? నువ్వు కాలేజీలో చేర్తావా?” అంది నన్ను అనుకరిస్తూ.

నాలా ఒకతరంగంగా లేచిన, స్పష్టంగా చెప్పలేని ఒక భావం అణిగిపోయిన తరవాత అడిగేను, నాకిన్నాళ్ళూ ఎందుకు చెప్పలేదని.

దానిచేతిలో పచ్చని ఫారం ఈలికలువాలికలై విమానంగా మారిపోతోంది. అది నాబాధ గమనించనట్టు, “పేపర్లో వేయించేనే పధ్నాలుగో తారీకు హిందూ చూళ్ళేదూ? రెండో పేజీ, ఆరోకాలం మీదినించి కిందకి వరసగా మూడో పేరా.”

“ఏగ్రూపు తీసుకుందాం అని నేనడగితే పనస చదువుతావేం?”

“హెచ్. యస్. సి. డబుల్.”

“అదేమిటి?” నాకు చెప్పలేనంత కోపం వస్తోంది.

“నువ్వు అలా చిరాగ్గా మొహం పెడితే అస్సలు బావుండవని చాలామార్లు చెప్పేను. హెచ్చంటే హౌస్‌హోల్డూ, హస్బెండూ, యస్సంటే సొసైటీ, సెల్ఫు సర్విసూ, సి అంటే చిల్డ్రనూ, కుకింగూ. అంచేత అది డబుల్. బావులే?”

“బావులేకేం,” అని కూడా అనలేకపోయేను.

“నువ్వు యంబీ చదివి, టీబీ స్పషలైజు చేసి, ఆ వార్డులో పని చేస్తే, అసలు టీబీ అనేది లేకుండా పోతుంది,” సైన్సు టీచరు అన్నప్పుడు “నిజం మేడం,” అన్న కమలిని ఏదీ? “నువ్వు లా చదివి ప్రాక్టీసు పెడితే మీ పోయిన ఆస్తులన్నీ తిరిగి వచ్చేస్తాయి,” అని మానాన్నగారు అంటే, “మానాన్నగారు కూడా అదే అంటారండీ,” అన్న కమలిని? భవిష్యత్తులో తానేదో పెద్దచదువులు చదివి ఊడబొడిచేస్తానని కమలిని ఎప్పుడూ చెప్పలేదు. నిజానికి కమలిని రేపటిగురించి, నిన్నటిగురించి మాట్లాడగా విన్నవాళ్ళు లేరు. కానీ ప్రతిక్లాసులోనూ మంచి మార్కులు తెచ్చుకుంటూ, అందరు టీచర్ల అభిమానానికి పాత్రురాలయిన కమలని ఇలా అర్థంతరంగా చదువు ఆపేస్తుందనుకోలేకపోయేను. కమలిని లేకుండా కాలేజీకి వెళ్ళడం నేను ఊహించుకోలేకపోయేను. అందుకే ఆ వెంటనే ఇంటికొచ్చేసి మంచంమీద పడుకుని ఏడ్చేస్తే కానీ మనసు స్తిమితపడలేదు.

“ఏమైందే?” అని అడిగిన అమ్మకి జవాబు మాతర్ం చెప్పలేకపోయేను.

మరునాడు నాన్నగారు “అప్లికేషను ఫారాలేవీ?” అని అడిగితే, “నేను కాలేజీలో చేరను,” అన్నాను జవాబుగా.

“ఏం?” అన్నారు నాన్నగారు ఆశ్చర్యంగా.

నేను మాటాడలేదు. అమ్మని అడిగినట్టున్నారు. అమ్మ తనకేమీ తెలీదనీ, ముందురోజు కమలినిదగ్గరికి ఫారాలు తీసుకెళ్ళేననీ చెబుతోంది.

ఆ సాయంత్రం నేను కమలినియింటికి వెళ్తే, “ఏమే, పిచ్చిమొహమా! చదివించండి మొర్రో అంటూ నెత్తీ నోరూ కొట్టుకు ఏడ్చే ఆడపిల్లలు ఆంధ్రదేశం నిండా కోకొల్లలు. మీనాన్నగారు చదివిస్తానంటే నువ్వు చదవనంటున్నావుట. ఏగాలి సోకిందే తల్లీ?” అంది కమలిని.

“నీగాలే,” అన్నాను సగం వేళాకోళంగానూ, సగం నిజంగానూ.

“బావుంది మీవరస. రేప్పొద్దున్న పెళ్ళయితే కూడా ఇద్దరూ ఒక్కణ్ణే కట్టుకునేట్టు ఉందే,” వాళ్ళమ్మ మా మాటలు విన్నారు కాబోలు సూటిగా విసిరేరు.

కమలిని గలగలా నవ్వుతుంటే నాకు ఒళ్ళు మండిపోయింది. కొంచెంసేపు ఊరుకుని, “అయితే నీకు పెళ్ళా?” అని అడిగేను.

“చెప్పలే .. హిందూ రెండో పేజీ ఆరో కాలం …”

“ప్చ్. ఏమీటలా పనస చదువుతున్నావు?”

“అది మేట్రిమోనియల్ కాలం. అందులో మూడో ప్రకటన నాకోసమే పడిందని నాన్నగారూ, నీకోసం పడిందని నేనూ వాదించుకుంటున్నాం. దానిమీద మానాన్నగారు గెలుస్తారని మా అమ్మా, నేను గెలుస్తానని నువ్వు పందెం కాస్తున్నారుట.”

“నువ్వెప్పుడూ ఇంతే. ఏదీ సరిగ్గా చెప్పవు.”

“ఈ గుర్రప్పందేలకి జడ్జి ఆ పెళ్ళికొడుకు రేపు వస్తున్నాడు.” ఈవార్త దాన్లో ఎలాటి భావాలను రేపిందో నాకర్థం కాలేదు. అడిగి ప్రయోజనం కూడా లేదు.

అతను వచ్చి వెళ్ళిపోయింతరవాత నేను వెళ్ళి, “ఏమైందే?” అనడిగితే అది విరగబడి నవ్వేసింది, “కుర్రాడిజాతకం బావుంది,” అంటూ.

“బావుంటే ఇంకే మరి,” అన్నాను.

“లక్కీ ఫెలో. తప్పించుకుపోయేడు.”

“నీమెప్పుదల మండినట్టే ఉంది,” అంటున్నారు వాళ్ళమ్మ వెనకనించి.

000

కాలేజీలో చేరనన్న నేను బి.ఎ., యం.ఎ., మరొక యం.ఎ. కూడా చదవడం అయిపోయింది.

కమలినిని చూడ్డానికి పెళ్ళికొడుకులు వస్తున్నారు, పోతున్నారు. ఏఒక్కటీ స్థిరపడలేదు చెప్పుకోదగినంత పెద్ద కారణం ఏమీ కనిపించకపోయినా. కమలిని మాత్రం విచారించినట్టు కనిపించలేదు. చదువూ, సంస్కారం, సంగీతం, సాహిత్యం – ఏ వ్యాపకమూ లేని కమలిని, ఆరేళ్ళనాడు ఎలా చూశానో అలాగే నవ్వుతూ తుళ్ళుతూ ఉన్న కమలినిని చూసి అనుకున్నాను వరసగా వారంరోజులు శలవులొస్తే ఏం చెయ్యాలేం చెయ్యాలని కొట్టుకుపోయే యువతకి అది ఓ చక్కని జవాబు అని. నిజానికి ఈ ఆరేళ్ళలో అది తల్చుకు ఏడవాల్సింది చాలా ఉంది. తల్లి పరమపదించింది. తండ్రి ఒకవిధంగా సన్యాసం స్వీకరించి, సంసారబాధ్యతల్ని కొడుక్కీ, కోడలికీ అప్పగించేశారు.

“కమలిని ఉంది కనక సరిపోతోంది కానీ ఇట్టు పిల్లల్నీ అటు వంటా, పనీ నాతరమా,” అంటూ అవ్యాజానురాగం ఒలకబోస్తుంది వదినగారు.

“ఏం చూసుకునే అలా మురిసిపోతున్నావు?” అని అడిగే గుండె నాకు లేకపోయింది.

నిర్లిప్తంగా ఉండిపోయిన నన్ను చూసి, “నువ్వింకా ఎదగలేదే సరస్వతీ! చిన్నప్పుడు లోకం చూసి బెదిరిపోయి దిగులు పడ్డావనుకున్నాను. ఇప్పటికీ నీకర్థం కాలేదు మనం ఏడ్చినా నవ్వినా ఒకటేనని. చూడు, పొద్దున్నే అయిదుగంటలకి లేస్తానా, కాఫీనీళ్ళు పడేసి, పిల్లలందరికీ స్నానాలు చేయించి, ముస్తాబు చేసేసరికి తొమ్మిదవుతుంది. మూడేళ్ళకి పైబడిన బ్యాచంతా స్కూళ్ళకి పోతారు. మూడేళ్ళలోపువాళ్ళు ఒక బ్యాచి – ముగ్గురున్నారులే – పాపం మావదినే వాళ్ళని పట్టుక్కూచుంటుంది. నేను స్నానం చేసి వంట మొదలు పెట్టేసరికి పదిన్నర అవుతుంది. మధ్యాహ్నం ఒక అరగంటసేపు నిద్రపోతాను చూసుకో, ఏనుగులచేత తొక్కించినా లేవను. అసలు నన్నెవరూ డస్టర్బు చెయ్యరు కూడాను. చూడు, ఎంత ఆరోగ్యంగా ఉన్నానో.”

విన్లేక, “మళ్ళీ వస్తాన్లేవే,” అంటూ లేచేను. కమలిని నాచెయ్యి పట్టుకుని, “సరసూ, ఆరుమాట్లు ఓడిపోయిన అలెగ్జాండరులా మొహం పెట్టుకు ఇంటికి వెళ్తే, మీఅమ్మగారు నీకేదో మత్తుమందు పెట్టేశాననుకుని నామీద యుద్ధం ప్రకటించగలరు. ఒక్కమాటు బాత్రూంలోకి వెళ్ళి మొహం కడుక్కురా. కొంచెం కాఫీ ఇస్తాను. తాగి వెళ్దువు గాని. దీనికి కాఫీ ఇచ్చే అధికారం ఎక్కడిది అనుకుంటావేమో. ఆ పోర్టుఫోలియో అంతా నాదేలే. పైగా అన్నయ్యా, వదినా టెంపరరీగా టూరుకెళ్ళేరు.”

“ఎక్కడికి?”

“మాటినీలే. జవాబులు చెప్పలేక ఛస్తున్నాను, పద, పద.”

వారం రోజులతరవాత నేను ఉద్యోగంకోసం ఢిల్లీ వెళ్ళేను. పేరుకి ఊరు పెద్దదే అయినా ఆదాయం అంకెల్లో ఘనంగానే కనిపించినా, గుంటూరు తరుచూ రావడానికి తగినంత సొమ్మ కాకపోవడంచేతా, ఉద్యోగంలో ఇబ్బందులవల్లా, దానిపెళ్ళికి దూరంనించే దీవించి ఊరుకోవలసివచ్చింది. నేను బాధ పడుతూ రాసిన పదిపేజీల ఉత్తరానికి అది ఒక్కముక్కలో సమాధానం ఇచ్చింది, “పది పైసలు ఓవర్బేరింగు తగిలింది. సంపాదించుకునేవాళ్ళకి దరిద్రం ఎక్కువ కాబోలు,” అని. ఆ రాత్రి కమలిని కలలో నవ్వుతూ కనిపించింది. దానికష్టాలు గట్టెక్కేయి అనుకున్నాను. తనకు తానై అది ఒక్కరోజూ కష్టం అనుకోకపోయినా …

000

నాలుగేళ్ళతరవాత గుంటూరు వెళ్ళి, వెతుక్కుని కమలినివాళ్ళింటికి వెళ్ళేను. వాళ్ళవదినగారు ముందు నన్ను గుర్తించలేదు. గోత్రనామాలు మనవి చేసుకున్నాక కమలిని ఆదివారం వస్తుందని చెప్పేరు.

ఎదురు చూసిన ఆదివారం రాగానే, ఎగిరిపడుతున్న గుండెల్తో, ఆనాటి కమలినికోసం పరుగెట్టుకెళ్ళిన నేను అరుగుమీద నిలబడిన కమలినిని చూసి ఆరడగులదూరంలో నిర్ఘాంతపోయి నిల్చుండిపోయేను. నిన్న మొన్నటివరకూ అఖండజ్యోతిలా వెలిగిన ఆమొహం వన్నె తరిగింది. మనిషి బాగా చిక్కిపోయినట్టు కనిపిస్తోంది.

“రా, రా. నీకోసమే చూస్తున్నాను. మొన్న వచ్చి వెళ్ళేవుట కదా. అలా చిక్కిపోయేవేమిటి? సొంతసంపాదన కదూ, ఖర్చయిపోతుందేమోననా? దాస్తున్నావా?” ఈమాటలు మునుపటి కమలినివి కావు. ఆ నవ్వులో మునుపటిజీవం లేదు.

తను పరిచిన చాపమీద కూర్చుంటూ అన్నాను, “నువ్వేం వెక్కిరించక్కర్లేదు. నేను బాగానే ఒళ్ళు చేసేనని నాకు తెలుసు.”

“నీకోపం మాత్రం తగ్గలేదు కదా,” అంది నవ్వి.

“పోన్లే. ఏమిటి విశేషాలు చెప్పు,”

“ఏముంది. ఆరోనెల.” మళ్ళీ నవ్వింది. కావాలని తెచ్చిపెట్టుకున్నట్టుంది. చావుదెబ్బ తినబోతున్నానని తెలిసి, గుండెబలం సంతరించుకున్న లేడిపిల్లనవ్వులా ఉంది అది. ఓ గంటసేపు కూచున్నాను. కమలిని అంతసేపూ ఏదో వాగుతూనే ఉంది. కాని అది స్వేచ్ఛగా లేదు. అందులో ప్రయత్నం కనిపిస్తోంది. అది అలిసిపోయినట్టు కనిపిస్తుంటే అడిగేను, “నువ్వేం అనుకోనూ అంటే ఒకటి అడుగుతాను.”

“అడగవే సరసూ. అడుగు. నేనేం అనుకుంటానే పిచ్చిమొహమా! నేనేదో అనుకుంటానని నువ్వు అనుకుంటున్నందుకు అనుకోవాల్సివస్తోంది గానీ. అడుగు.”

ఒక్క క్షణం దానిమొహంలోకి నిశితంగా చూసి ప్రశ్నించేను, “నీ సంసారం ఎలా ఉంది?”

క్షణంలో సగంసేపు దానిమొహంలో విషాదం కనిపించినట్టు అనిపించింది. నాజీవితంలో దానిమొహంలో విషాదం ప్రతిఫలించినట్టు గమనించింది ఆ ఒక్కక్షణమే!!

“నాసంసారానికేం? దివ్యం. నిజం, సరసూ. రసవత్తరంగా ఉంది. మనుషుల్ని స్టడీ చెయ్యడానికి నాకింతటి అవకాశం దొరుకుతుందని నేను కల్లో కూడా అనుకోలేదే. మామిడిపళ్ళు తింటారనీ, బియ్యం అన్నం వండుకుంటారనీ తెలీనిజాతి ఉందని ఆ ఊరికి వెళ్ళింతరవాతే తెలిసింది నాకు. వరన్నం తింటే నజ్జు చేస్తుందిట. మామిడిపండు తింటే జబ్బు చేస్తుందిట. దానిమీద ఎంతైనా రిసెర్చి చెయ్యొచ్చు కదూ …” కమలిని నవ్వుతూనే ఉంది. “మా మొదటివాడు పుట్టినప్పుడు – ఆశ్చర్యపోకు – ఇది నాలుగోఛాన్సు – ముందువాళ్ళు ఇద్దరూ పుట్టి చచ్చిపోయేరు. మూడోవాడు అంతదాకా కూడా రాలేదు. మొదటివాడు – ఏడాదిన్నర వెధవ – మూసినకన్ను తెరవకుండా మంచంలో పడి కొట్టుకుంటుంటే, వాడిగొంతుకలో ఇన్న మందునీళ్ళు పోయించకుండా, శొంఠికషాయం, సున్నపుపట్టెడలు వేసి వాడు చస్తే నేను గుండెలు బాదుకుని ఏడవలేదని నన్ను వెర్రిదానికింద జమ కట్టేరు. అందుకే రెండోవాణ్ణి నేనే చంపేశాను.”

“కమలీ!!”

కమలిని నవ్వింది. ఈమారెందుకో నాకు పూర్వపునవ్వు కనిపించింది. “భయపడకు, సరస్వతీ, ఊరికే అన్నాను. కుర్రాడు మాత్రం పనసపండులా పుట్టేడు. బతికుంటే ఇప్పుడు రెండోయేడన్నమాట కానీ బతికిలేడు.”

“నేను వెళ్ళొస్తాను, కమలినీ!”

“ఉంటావా కొన్నాళ్ళు?”

“నెలరోజులు శలవు పెట్టి వచ్చేను. మధ్యలో ఒకమారు విశాఖపట్నం వెళ్ళాలి. అన్నయ్యా, వదినా రమ్మని రాస్తున్నారు,” అనేసి వచ్చేసేను. దార్లో అనుకున్నాను, “కమలినీ, నువ్వొక అద్భుతమైన వ్యక్తివి. నిన్ను అనుకరించడానికీ, సానుభూతి చూపించడానికీ కూడా నేను అంత ఎత్తుకి ఎదగలేను,” అని.

000

విశాఖపట్నం వెళ్ళినవారంరోజులకి టెలిగ్రాం వచ్చింది. “స్టార్ట్ ఇమిడియట్లీ,” అని వాళ్ళనాన్నగారు ఇచ్చేరు. కమలినే ఇవ్వమందిట.

నేను చూసేసరికి మంచానికి బల్లిలా అంటుకుపోయి ఉంది. ఒక్క పజిరోజుల్లో మనిషి చిక్కి శల్యమయిపోవచ్చునని నాకు అంతవరకూ తెలీదు. మంచెందండెంమీద కూచుని పుల్లలా ఉన్న దానిచేతిని నాచేతిలోకి తీసుకుంటుంటే దుఃఖం ఆపుకోలేకపోయేను.

“ఎందుకేడుస్తావు? నువ్వు కూడా వాళ్ళలాగే ఏడుస్తావనా నిన్ని ప్రత్యేకం పిలిపించింది. లోకంలో ఏడ్చేవాళ్ళూ, ఏడవడానికి కారణాలూ బోలెడు. అసలు నిన్నెందుకు పిలిపించేనో తెలుసా? ఇప్పుడు యమధర్మరాజు వస్తాడు కదా. డాక్టరు కాదులే.”

దానినోరు మూయడానికి నేను చేసిన యత్నాలేమీ ఫలించలేదు.

“యమధర్మరాజు వస్తే ఎలాగ పోల్చుకోడమా అని. యన్టీ రామారావులాగ ఉంటాడా, యస్వీ రంగారావులాగ ఉంటాడా చెప్పు. ఎవరు పడితే వాళ్ళవెనక పడి పోలేను చూడూ …”

దానినవ్వు భయంకరంగా వినిపించింది.

“అలా నవ్వుకు కమలీ,” అన్నాను.

“నువ్వు కూడా నవ్వరాదనే అంటావా?” – దౌ టూ బ్రూట్ అన్న సీజరు ద్వనించేడు ఆ స్వరంలో.

“అది కాదు కమలీ. నువ్వు తప్పకుండా కోలుకుంటావు. నువ్వు చావుగురించి మాటాడి నన్ను భయపెట్టేయకు,” అన్నాను కడుపులో బాధ నరాలు తోడేస్తుంటే.

“నువ్వు కూడా – చిన్నప్పట్నుంచీ నన్ను తెలిసిన నువ్వు కూడా నవ్వరాదు అనే అంటావు కదూ,” కమలిని గోడవేపుకి మొహం తిప్పుకుంది.

“ఇటు చూడు కమలీ, అలా అనను కమలీ, ఇటు చూడవూ,” అని నేను ఎంత ఏడ్చినా కమలిని మళ్ళీ చూడలేదు.

నవ్వు ఆరోగ్యమని అందర్నీ నవ్విస్తూ, తాను నవ్వుతూ పాతికేళ్ళకే నూరేళ్ళు నింపుకుని వెళ్ళిపోయిన కమలిని ఎవరూ నవ్వించలేదు. దాని ఛాన్సు వచ్చేసరికి ‘నవ్వరాదు’ అని ఆంక్ష పెట్టినవాళ్ళే కానీ దాన్ని నవ్వించేవాళ్ళు లేకపోయేరు. …

అందుకే నేను నవ్వలేను.

000

ఈ కథకి కల్పనా రెంటాలగారి విశ్లేషణ ఇక్కడ చూడవచ్చు.

(1968 జయశ్రీ సంక్రాంతి ప్రత్యేక సంచిక లో ప్రచురితం.)

 

ఊసుపోక – నసాంకేతికాలు

(ఎన్నెం కతలు – 3)

హెచ్చరిక – ఘనసాంకేతికనిపుణులకు ఈ అసాకేంతికాలూ, నసాంకేతికాలు నచ్చవు. ఇది కేవలం నాలాటి అసాంకేతికేయులతోనూ (బొత్తిగా సాంకేతికపరిజ్ఞానం లేనివారు), నసాంకేతికేయులతోనూ (ఏదో తెలుసుకోవాలన్న తహతహతో నస పెట్టే మధ్యస్థ సాంకేతికేయులు) కలబోసుకు Continue reading “ఊసుపోక – నసాంకేతికాలు”

ఊసుపోక – వినదగు నెవ్వరు జెప్పిన

ఊసుపోక 5 – వినదగు నెవ్వరు చెప్పిన
(ఎన్నెంకతలు)
వినదగు నెవ్వరు జెప్పిన
వినినంత వేగిరపడక వివరింపం దగు
కని కల్లనిజము దెలిసిన
మనుజుడె పో నీతిపరుండు మహిలో సుమతీ.

నేను నాచిన్నప్పుడూ, మీరు బహుశా ఈమధ్యనా, చదివిన సుమతీశతకంలోని ఈపద్యం నాకంటే మీకే ఎక్కువ గుర్తుండొచ్చు. ఎవరు చెప్పినా వినాలి. నాజీవితంలో మొదటిసగం మాఅమ్మమాట వింటూ వచ్చేను. తరువాతిసగం మాఅమ్మాయిమాట వింటున్నాను. మా అమ్మా, నాన్నగారూ, అక్కయ్యా, అన్నయ్యా, ఇరుగూ, పొరుగూ, క్లాసుమేటులూ, కూరగాయలమనిషీ .. ఎవరు చెప్పినా వింటూనే వచ్చేను. అదేం అని అడిగేదాన్ని కాను, కళ్లప్పగించి చూస్తూ వినడమే.

అలా వింటుంటే ఏం జ్ఞాపకం వుండిపోతాయో, ఏవి మనమనసుల్లో శాశ్వతముద్రలేస్తాయో తెలుసా. నాచిన్నతనంలో సిలోనురేడియోలో శ్రోతలు కోరినపాటలు అని రోజూ సాయంత్రం ఓగంటసేపు శ్రోతలు కోరిన పాటలే వేసేవారు. నేను ప్రతిరోజూ వినేదాన్ని ఎంతో శ్రద్ధగా. కాని ఇప్పుడు ఆవిన్నపాటలేవీ గుర్తులేవు. గుర్తున్నదల్లా “జంతువులలో అందమైనవి గుర్రాలు. బీడీలలో శ్రేష్ఠమైనవి మూడుగుర్రాలబీడీలు” అన్న ప్రకటన మాత్రమే. చూసారా, ఏది ఎంతబలంగా నాటుకుందో. .. సినిమాలో శ్రీరాముడు వేషంవేసిన ఏ యంటీయారో టీవీలో సిగరెట్టువల్ల పొందగల ఆనందం చెప్తే నిజమేకాబోలు అనిపిస్తుంది.

టీవీలో ఈమధ్య ప్రకటనలు ఎక్కువయిపోయేయి. నేను ఇక్కడికి వచ్చినకొత్తలో 20 సెకనులుండేది ఒక్కోప్రకటన. ఇప్పుడు 90 అయిపోయింది. ఎంత వినేదాన్ని అయితే మాత్రం ఎంతకని వినగలను? అందులోనూ మందులకంపెనీలవాళ్లవి నాకు మరీ చిరాగ్గా వుంటాయి. నేనేదో కాలక్షేపంకోసం, మనశ్శాంతికోసం టీవీ పెట్టుకుంటే, సుఖంగా వున్ననాప్రాణాన్ని ప్రకటనదారులు పనిగట్టుకు హింసిస్తున్నట్టనిపిస్తుంది..
ముందు నాకు ఏ లక్షణాలుంటే ఏజబ్బు రావడానికవకాశం వుందో చెప్తాడు. తరవాత సైడెఫెక్టులంటూ ఇంకా ఏఏబాధలు రాగలవో చెప్తాడు. ఆతరవాత నాచావుకి అవకాశం ఎన్నిపాళ్లో చెప్తాడు. ఇంకా జీవితంమీద ఆశేమైనా వుంటే డాక్టరుని అడగమంటాడు. నాకు వచ్చే అనుమానం – డాక్టరుదగ్గరికెళ్లి, అయ్యా ఈమందులకంపెనీవాడు చెప్పేడు ఈమందు నన్ను రక్షించగలదని, అంచేత ఓకాగితంముక్క రాసియ్యండి అనడిగితే ఇచ్చేసే డాక్టరుంటాడా? అసలు డాక్టరుదగ్గరికి వెళ్లడమంటూ జరిగితే ఈ ఒకటిన్నరనిముషం హరికథంతా ఎందుకు? ఆడాక్టరు ఎలాగా చెప్తాడుకదా. డాక్టర్లకి కదా తెలీయాలీ ఏరోగాలకి ఏమందులు వాడాలో. నేనా చేప్పేది ఇది కావాలి అది కావాలి అని. ఈపనసంతా ఆడాక్టరుదగ్గరే పెట్టొచ్చు కదా.
ఈప్రకటనలు 20 సెకన్లున్నరోజుల్లో ఓగ్లాసు నీళ్లు తాగి వచ్చేదాన్ని. ఇప్పుడు కప్పుకాఫీ పెట్టుకుని, తాగేసి, కప్పు కడుక్కోడానికి కూడా సరిపోతోంది ఆ 90 సెకనులు. అంటే టీవీలు ఒక్క ప్రకటన వేసి వూరుకోవు. మూడో, నాలుగో పెడతాయి. అంచేత పొడుగు ప్రకటనలవల్ల నాకు సుఖంగానే వుంది అని ఒప్పుకోక తప్పదు.

మామూలుగా నేను వినీ, చాలాసేపో, చాలారోజులో ఆలోచించుకునీ కానీ ఏపనీ చెయ్యను. మనవాళ్లయితే మాచెడ్డ నిదానం అనో పిచ్చిమాలోకం అనో అంటారు కానీ అమెరికాలో అయితే దానికో పేరెట్టేస్తారు. ఏడీడీ అనో స్లో అనో. ఇది నాకెలా తెలిసిందంటే, ఓరోజు కారు కొనడానికెళ్తే డీలరు పెద్దపడవంత కారు చూపించి, ఆకారులో లెగ్రూమూ, హెడ్రూమూ అంటూ ఊదర పెట్టేశాడు. అప్పటికప్పుడు ఆకారు తీసేసుకుంటే నాక్కనక మూడువందలు తగ్గించి ఇచ్చేస్తానన్నాడు రహస్యం చెప్తున్నట్టు ముందుకి వంగి..
“నాకెందుకు లెగ్రూము? నాకు గాస్పెడలూ, బ్రేకుపెడలూ అందితే చాలూ, ఎదురుగా రోడ్డు కనిపిస్తే చాలు, రోడ్డుమీద జనాలు కారులో నేనున్నానని గమనించగలిగితే చాలు” అనాల్సింది నేను కాని అనలేదు. కళ్లు పైకెత్తి అతని చొక్కాజేబూ, కాలరూ ఆపైన ఐఫిల్ టవరులా వున్న అతనిమొహమూ చూస్తూ, తలూపేను.
 ఆకచేరి అంతా ఓపిగ్గా ఆసాంతం విని, ఆతరవాత, ఒంట్లో వున్న శక్తినంతా కూడగట్టుకుని, “నేను అలా నిల్చున్నపాళాన నిర్ణయాలు తీసుకోలేన”న్నాను. నిజానికి ఇంగ్లీషులో “ఐయాం స్లో” అన్నాను. దాంతో ఆఅబ్బాయి మొహం దమ్మిడీకాసంత చేసుకుని, అత్యంత జాలిగా మొహంపెట్టి ఓ అని, “తొందరలేదు, ఆలోచించుకో, దా, ఇక్కడ కూర్చో, కాఫీ తేనా.”. అంటూ నన్ను బుజ్జగించడం మొదలెట్టాడు. నేను మరీ అంత స్లో కాదనీ, హాస్యానికన్నాననీ, షాపింగ్ ఎరౌండనీ సకలవిధాలా ప్రత్యామ్నాయ జవాబులు చెప్పుకుని అతన్ని శాంతింపచేశాను.
ఆతరవాత ఎవరు చెప్పిన వినదగదు అని తెలిసిపోయింది. ′ఏప్రకటన చూసినా, ఏటెలిమార్కెటరుమాట విన్నా అదే మాట. “మీమేలు కోరే, మీకు డబ్బు ఆదా చెయ్యడానికే” అని హామీలమీద హామీలిచ్చేస్తారు. కల్లనిజము తెలుసుకోడానికంటూ వివరించుకోడానిక్కూడా అట్టే టైము లేకుండా.
నిజంగా “వినదగు నెవ్వరు చెప్పిన … ”అన్నమాట వినరాదు.
ఇంతరాసినతరవాత నాకు మరో సందేహం వస్తోంది. వినరాదన్న నామాట మీరు వింటారా వినరా?

(మార్చి 15, 2008)
,