మన రచయిత్రులు – ఒక పరిశీలన

మహిళాదినోత్సవం సందర్భంగా మరొకసారి ముందుకు తెస్తున్నాను ఈవ్యాసం, కొత్తగా నాబ్లాగు చదవడం మొదలు  పెట్టినవారికోసం.

000

నేను ఇంగ్లీషులో రాసిన  Telugu Women Writers, 1950-75 అన్న పుస్తకానికి  నేపథ్యం వివరించడానికి ఈ వ్యాసం. Continue reading “మన రచయిత్రులు – ఒక పరిశీలన”

పాతికేళ్ల నాతపస్సు – ఈపుస్తకం

ఆధునిక తెలుగు వాఙ్మయంలో రచయిత్రుల కృషి

 

      తెలుగు కథా సాహిత్యంలో రచయిత్రుల స్వర్ణయుగం (195075).

 

చాలా బ్లాగుల ప్రొఫైలులలో కనిపించే ఒక వాక్యం తాము రచయితలము కాము అనీ, ఏవో తమకి తోచిన ఊహలు నలుగురితో పంచుకోవాలన్నసరదాతోనే రాస్తున్నాం అనీ. మీలో చాలామందికి తెలీకపోవచ్చు కానీ 1950, 60 దశకాల్లో చాలామంది రచయిత్రులు కూడా అలానే అనేవారు. ఆకాలంరచయిత్రులలో అలా అనేవారు ఇప్పటికీ వున్నారు. అలా అంటూనే మొత్తం కథాసాహితిని రెండుదశాబ్దాలపాటు ఏకచ్ఛాత్రాధిపత్యంగా ఏలేరు వారు. ఆరోజుల్లో పత్రికాధిపతులకీ, ప్రచురణకర్తలకీ తమ షరతులు డిక్టేట్ చేసిన రచయిత్రులున్నారు. మగరచయితలకంటె రెట్టింపు ప్రతిఫలం పుచ్చుకున్నవారున్నారు. మగవారు ఆడపేర్లతో రచనలు చెయ్యడం ప్రచురింపబడడంకోసమేనని రావిశాస్త్రిగారు నాతోనే అన్నారు ఒకసారి.

 

నాపుస్తకం Telugu Women Writers, 1950-1975, Andhra Pradesh, India ( A Unique phenomenon in the history of Telugu fiction) లో రచయిత్రులు సాధించిన ఈవిశేష ప్రాచుర్యానికి దోహదం చేసిన పరిస్థితులు, కుటుంబంలోనూ, సమాజంలోనూ, వారి రచనల్లో ఆవిష్కరించిన కథావస్తువులూ, అశేషపాఠకుల నాకట్టుకున్న శైలీ విశ్లేషించాను. నామటుకు నాకు నా సాహిత్యయానంలో నేను చేసిన ఏకైక సేవ ఇదొక్కటే అనిపిస్తుంది. అమెరికాలో మాలాటివారి పెంపకంలో పెరిగిన పిల్లకి మనసంస్కృతిమీద ఎలాటి అభిప్రాయాలు ఏర్పరుచుకుంటుందో తెలుస్తుంది మా సరయు వ్యాసం, In her own words, కూడా చేర్చాను ఇందులో.

ప్రముఖ ఫెమినిస్ట్ రచయిత్రి, కవయిత్రీ, నాచిరకాల మిత్రురాలూ అయిన కల్పనా రెంటాల నాపుస్తకానికి సహృదయంతో పీఠిక రాయడం నాకు పరమానందం కలిగించిన విషయం.

పోతే, ఈక్రింది వ్యాసం చదివితే నాపుస్తకానికి నేపథ్యం తెలుస్తుంది. ఈవ్యాసంలో కొంతభాగం స్త్రీల రచనలు ఒక చారిత్ర్యక పరిశీలనఅన్న శీర్షికతో రచన, అక్టోబరు 2002,లో ప్రచురింపబడింది. 

                                      000

1950-1975 మధ్య కాలంలో రచయిత్రులు కధానికా, నవలాసాహిత్యంలో ప్రముఖపాత్ర వహించారన్నది అందరూ ఒప్పుకుంటారు. ఆప్రాముఖ్యతకి కారణాలు కూడా స్థూలంగా ఆనాటి సాంఘికపరిస్థితులూ, రాజకీయ పరిస్థితులూ అని కూడా అందరూ అంగీకరించిందే..

గత 11 శతాబ్దాలు స్థూలంగా కాక, ఒక్కొక్కరి జీవితంలో ఒక్కొక్క సంఘటన తీసుకుని పరిశీలిస్తే బోధపడే సత్యాలను పరామర్శించడం ఈ వ్యాసంలో నా లక్ష్యం.

జానపద సాహిత్యం, బాగా ప్రాచుర్యంలో వున్న వాఙ్మయంమాట ఆటుంచి, ఇంట కూర్చుని కాలక్షేపానికే కలం పుచ్చుకుని రచనలు చేసిన స్త్రీలు ఎవరు అంటే  ఊటుకూరి లక్ష్మీకాన్తమ్మగారి ఆంధ్ర కవయిత్రులు చూడాలి. లక్ష్మీకాన్తమ్మగారు తమ గ్రంథంలో రెండువందలమందికి పైగా మహిళలు సృష్టించిన సాహిత్యం గురించి ప్రస్తావించారు. వీరందరూ కవిత్వమే రాయడం ఆనాటి సాంప్రదాయాన్ననుసరించి జరిగింది.

ఆధునిక కథావాఙ్మయంలో నాచర్చదృష్ట్యా నేను పరిశీలిస్తున్న అంశాలు మూడు. 1. సాంఘికంగా రచయిత్రులు తమకి తాముగా సంతరించుకున్న స్థానం. 2. వారి విద్యాపరిమితులు, 3. సంఘంలో కాలక్రమాన వచ్చిన మార్పులు. ఇవన్నీ ఒకదానినుండి మరొకటి విడదీయలేనంతగా పెనవేసుకుని ఉన్నాయన్నది మనం ముఖ్యంగా గుర్తుంచుకోవాలి.

స్త్రీలకి తరతరాలుగా విద్యాసదుపాయాలు లేవని పదేపదే చెప్పుకుంటున్నాం స్థూలంగా. కానీ అది అందరిపట్ల నిజం కాదని తేలిగ్గానే తెలుస్తోంది. లక్ష్మీకాన్తమ్మగారు ఉల్లేఖించిన 200మందికి పైగా వున్న కవయిత్రులని గమనిస్తే. అయితే వారందరూ ఉన్నతకుటుంబాలకి చెందినవారు. రాజులూ, బ్రాహ్మణులూ, ఇతర ధనికవర్గాలు. 12-19 శతాబ్దాలమధ్య, తాళ్లపాక తిమ్మక్కనుండీ కిందటితరం ముద్దుపళని వరకూ కవిత్వం చెప్పగలవారే. ఆకాలంలో విద్య వున్నతకుటుంబాలలోవారికే పరిమితమయింది. ఉన్నతకుటుంబాలలో స్త్రీలు చదువుకున్నవారే. 

ఈవాతావరణానికి కారణం సాంప్రదాయం. ఇది తప్పా ఒప్పా అన్నది కాదు నాచర్చ. జరిగినకథ అర్థం చేసుకోవాలన్న యత్నంలో భాగం మాత్రమే ఇది. ఆనాటిసాంఘికపరిస్థితులలో -రాచపుట్టుక అయినా కాకపోయినా- జరుగుబాటుగల అన్ని కుటుంబాలలోనూ స్త్రీలకి రాణివాసం వుండేది. తద్వారా వారికి ఓపలేనంత తీరిక. రచన ఒక కాలక్షేపం. వారి కథావస్తువులు దైవచింతనా, ధార్మికచింతనా, లేదా వీరగాథలూ, కదాచితుగా శృంగారం. ఆకార్యక్రమంలో వ్యవస్థని ప్రతిఘటించే తత్త్వం లేకపోవడం గమనార్హం. అంచేతే అప్పట్లో స్త్రీలరచనావ్యాసంగానికి మగవారు అభ్యంతరపెట్టలేదు.

ఉదాహరణకి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కుమార్తె, రచయిత్రి అయిన మోహనాంగి కథలో సందేశం చూడండి.

రాయలవారు ఆలోచనాధీన అయిన కుమార్తెను చూచి, ఎట్టి గట్టి సమస్య పట్టుకొంటివని అడిగితే, ఆమె ఇచ్చిన సమాధానం,

తండ్రీ, సమస్యపూర్తికి నెదం దలపోయుటలేదు

మీరలేమండ్రొ! మదీయ సాహసము నారసి

అని, కావ్యమొనర్ప బూనితి … గేలి సేయు జనులందరు మెచ్చెడునట్టి శైలితో అంటుంది. ఇక్కడ నాకు పాదం పూర్తిగా జ్ఞాపకం లేదు కానీ, ఆడవారు వంటయింటిలో నుండక ఈరాతలెందుకు అని గేలి సేయు జనులకి అని చెబుతుంది.

ఆమాటకి రాయలువారి సమాధానం, పలుకవమ్మ మరొక్క తరిని…. ఎంతచెప్పిన వినకయుంటివింత దనుక అంటూ పరమానందం వెలిబుచ్చడమే కాక, నీ మృదుకవితాశైలి కొమ్ములు తిరిగిన మదవత్కవి పుంగవులకును గలుగవు అని అభినందించాడు (లక్ష్మీకాన్తమ్మ. పు.30-31).

నావ్యాసం ప్రచురించిన తరవాత, నేను నాయని కృష్ణకుమారిగారినీ, కోలవెన్ను మలయవాసినిగారినీ కలవడం జరిగింది. వారిద్దరూ కూడా కృష్ణదేవరాయలికి మోహనాంగి అన్న కుమార్తె వున్నట్టు  ఆధారాలు లేవనీ, ఆమె రాసింది అని చెప్పుకుంటున్న మరీచీపరిణయకర్త ఎవరో నిర్ధారణగా తెలియదనీ అన్నారు నాతో. ఇద్దరూ కూడా సాహిత్యంలో విశేషమైన కృషి చేసిన విదుషీమణులు కనక వారి మాట గౌరవిస్తాను.  మోహనాంగి కథ కట్టుకథే అనుకున్న తరవాత, నాకు తోచిన అభిప్రాయం ఇలాటి కథ పుట్టడానికి కారణాలు వెతికినప్పుడు ఆనాటి సాంఘికపరిస్థితులు తెల్లమవుతాయని.

ఉదాహరణకి, ఒక రచయిత కానీ రచయిత్రి కానీ ఒక సాధారణకుటుంబంలోని తండ్రీ కూతుళ్లమధ్య జరిగిన కథని ప్రభువులకథగా మలిచివుండవచ్చు ఆఅంశానికి సాహిత్యస్థాయి కల్పించడంకోసం. అలాగే అందులో గేలి సేయు జనులందరు మెచ్చెడు రీతిలో కవితలు అల్లాలి అంటే ఆనాడు గేలి సేయు జనులున్నప్పుడే కదా అలాటి ఆలోచన కలిగేది. సమాజంలో అట్టే గౌరవప్రతిపత్తులు లేని ఒకసామాన్య కవయిత్రి ఇలాటి కథ కల్పించివుండవచ్చు. ఇది పరిశోధకులు చేపట్టవలసిన అంశం.

 

ఇది 16వ శతాబ్దపుకథగా చెప్పుకుంటారు. అంతకు పూర్వం 11వ శతాబ్దంలో భాస్కరాచార్యుడు తనకుమార్తె లీలావతి వితంతువు కాగలదని జ్యోతిశ్శాస్త్రంమూలంగా గ్రహించి, ఆమెని గణితశాస్త్రవిశారదని చేసినకథ చాలామందికి తెలిసిందే. లీలావతి ఆయన కుమార్తె కాదనీ, భార్య అనీ, ఆయనే లీలావతీగణితం రాసి, భార్య పేరు పెట్టేరనీ కూడా ఒకకథ ప్రచారంలో వుంది. దీనివెనక గల చరిత్రకూడా ఎవరూ అట్టే పరిశీలించినట్టు కనిపించదు.

చారిత్ర్యకంగా మనకి ఆట్టే దూరం కాని కథ భండారు అచ్చమాంబకథ. ఆమె తమ్ముడు కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారు వీరేశలింగంగారిద్వారా ప్రభావితుడైన సంఘసంస్కర్త, ప్రముఖ పాత్రికేయుడు. ఆయన ప్రోత్సాహంతోనే అచ్చమాంబగారు ఓనమాలతో మొదలుపెట్టి మహా రచయిత్రి స్థాయికి చేరుకున్నారు. ఆవిడ మొదట చదువుపట్ల ఉదాసీనంగానే వున్నారనీ, తమ్ముడు ప్రోత్సహిస్తూంటే ఇతర కుటుంబసభ్యులు అభ్యంతరం చెప్పారనీ, అప్పుడు అచ్చమాంబగారే ఆఇతరసభ్యులని ఒప్పించి. చదువుకున్నారనీ లక్ష్మీకాన్తమ్మగారు రాశారు. ఆరోజుల్లో అది సామాన్యమైన విషయమేమీ కాదు. అచ్చమాంబ తెలుగులోనే కాక సంస్కృతంలోనూ ఇంగ్లీషులోనూ కూడా నిష్ణాతురాలై, అబలాసచ్చరిత్రవంటి గ్రంధాలూ, కథలూ రాసి చరిత్రలో సుస్థిరమైన స్థానం సంపాదించుకున్నారు. (లక్ష్మీకాన్తమ్మ, 105-06)

20వ శతాబ్దం తొలిదశకంలో బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మ గారు ముద్దుపళని రాసిన రాధికాస్వాంతనం ప్రచురించడానికి ప్రయత్నించినపుడు, ప్రభుత్వం (అదీ బ్రిటిష్ వారు!, వీరేశలింగంగారూ ) నిషేధించేరనీ, తరవాత, కొందరు తెలుగు పండితులు పూనుకుని ఆనిషేధాజ్ఞను శ్రమ పడి తొలగించారని ఆరుద్ర సాధికాస్వాంతనం పీఠికలో రాసారు. (పు.20-21).

ఈకథలన్నిటిలోనూ సూత్రప్రాయంగా స్పష్టమవుతున్న విషయం ఉన్నతకుటుంబాల్లో మగవారు ఆడవారి విద్యార్జనకీ రచనావ్యాసంగానికీ చేయూతనివ్వడం. ఇందులో పరిమితులు నేను కాదనడం లేదు. ఇది కలవారి కుటుంబాల్లోనే జరిగింది. రెండోది ఆటంకాలు లేకపోవడం స్త్రీలు ఇంట్లోనే వుండి చదువుకున్నారు కనక.

 

ఈసందర్భంలో వీరేశలింగంగారి కృషి ప్రస్తావించక తప్పదు. ఆయనకాలంలో స్త్రీపునర్వివాహ చర్చల్లో ఆడవారూ, మగవారూ ఇరుపక్షాలా వుండడం గమనార్హం. అంటే మనదేశంలో ఇది జండర్ సమస్యగా కాక సాంఘికసమస్య అని అంగీకరించాలి. మౌలికంగా ఆయన కృషిని హర్షించిన స్త్రీలలో కొన్ని విషయాల్లో ఆయన్ని ప్రతిఘటించిన వారున్నారు,. వీరేశలింగంగారు ప్రచారం చేసిన స్త్రీపునర్వివాహాలను నిరసిస్తూ పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబగారు సావిత్రి అనే మాసపత్రిక స్థాపించి నడిపారు కొంతకాలం. (లక్ష్మణరెడ్డి. తెలుగులో పత్రికారచన. పు.121).

పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబగారి మనుమరాలు నాస్నేహితురాలు. మేం ఆంధ్రాయూనివర్సిటీలో కలిసి చదువుకున్నాం. తనవివాహవిషయంలో తాను స్వతంత్రించి నిర్ణయం తీసుకున్నప్పుడు కుటుంబసభ్యులు అభ్యంతరం చెప్పారనీ (అబ్బాయి కమ్యూనిస్టు కావడం ఒక అభ్యంతరం), నాయనమ్మ లక్ష్మీనరసమాంబగారు మాత్రం మనసారా దీవించి, పెళ్లి చేసుకోమని చెప్పి పంపించారనీ చెప్పింది నాతో. అంటే స్థూలంగా మనం చెప్పుకునే సాంఘిక న్యాయాలకీ, ధర్మాలకీ, నిత్యజీవితంలో మనకోరికలకీ, కార్యసాధనకీ అనుగుణంగా మనం చేసుకునే నిర్ణయాలకీ ఎడం వుంటుంది. ఆ ఎడం గుర్తించినపుడు, సాంఘికపరిస్థితుల అవగాహనలో స్పష్టత ధృధతరం కాగలదు. ఒకచిత్రంలో ప్రతిరేఖా మరొక కోణాన్ని అందించినట్టే.

 

ఇటువంటిదే మరొక కథ. వీరేశలింగంగారి చివరిదశలో బత్తుల కామాక్షమ్మ గారు రెండు పదులు నిండని బాలిక. వితంతువు. ఆమె రాసిన తన అనుభవాలూ – జ్ఞాపకాలూ అన్న చిన్న వ్యాసం (నాలుగుపేజీలే) చదువుతుంటే నాకు కనులు చెమ్మగిల్లేయి.. ఆనాటి సాంఘికపరిస్థితులలో తాను ఏవిధంగా నెగ్గుకొచ్చారో వివరించారు ఆవ్యాసంలో.    

వారి వ్యాసంలో ప్రధానాంశాలు సూక్ష్మంగా – ఆమె దీక్ష, స్ఫూర్తి, కార్యదక్షత, ఆమెకి ఎదురైన ప్రతిబంధకాలూ, తాను వాటిని ఎదుర్కొని తన వ్యక్తిత్వాన్ని నిలబెట్టుకొన్న తీరు సూటిగా, నిరాడంబరంగా వివరించారు. (యుగపురుషుడు వీరేశలింగం. వీరేశలింగం స్మారకోత్సవముల సంచిక. హైదరాబాదు. పు. 69-72). అది చదువుతుంటే చూడండి నేనెంత కష్టాలు పడ్డానో అన్నట్టుండదు. నాకున్న పరిధిలో నేనిలా మలుచుకున్నాను నాజీవితం అంటూ అమాయకంగా చెబుతున్న భావన కలుగుతుంది మనకి అది చదువుతూంటే. ఉదాహరణకి, ఆమె శ్రేయోభిలాషీ, వీరేశలింగంగారి అనుయాయి అయిన కొటికలపూడి సీతమ్మగారు కామాక్షమ్మగారిని పునర్వివాహం చేసుకొమ్మని ప్రోత్సహించారు. కాని కామాక్షమ్మగారికి పునర్వివాహేఛ్చ లేదు. అయితే ఆమె పునర్వివాహాలకి వ్యతిరేకి కారు. తాను చేసుకోలేదు కాని పునర్వివాహాలకి వుద్యమించిన స్త్రీలకి అన్నివిధాలా సహాయ, సహకారాలు అందించారు. అది ఆమె వ్యక్తిత్వానికి గీటురాయి. ఈవ్యాసం ఇక్కడ.

వీరేశలింగంగారు ఉద్దేశించిన విద్యకీ, కామాక్షమ్మగారు తీర్చి దిద్దుకున్న జీవనసరళికీ చాలా వ్యత్యాసం కనిపిస్తుంది. విద్యార్జన ఒక ఎత్తు. దాన్ని తమ దృక్పథాలకి అనుగుణంగా తీర్చి దిద్దుకోడం మరొక ఎత్తు.

1950ల నాటి తెలుగు పడుచులు ఈసత్యాన్ని సంపూర్ణంగా గ్రహించి వినియోగించుకున్నారు. ఈ సాంఘిక వాతావరణం – అంటే కలిగినవారిళ్ల ఆడవారు నాలుగ్గోడలమధ్యా వుంటూనే – చదువుకుని, కథలు రాసుకోడం, ఇంటా బయటా వారి వ్యాసంగానికి అభ్యంతరం లేకపోవడం – 1950-60లలో కూడా జరిగింది. అధికంగా ఆనాటి పత్రికలు వారికి పుష్కలంగా ప్రోత్సాహమిచ్చాయి. అది ఆసరాగా ఇంట కూర్చునే రచయిత్రులు (ఈనాడు బ్లూస్క్రీన్ వెనక దోబూచులాడినట్టే) తమ ఇష్టాయిష్టాలనీ, కోరికలనీ, సంప్రదాయ విరుద్ధమైన అభిప్రాయాలనీ స్వేచ్ఛగా రాసేరు. పాఠకుల మన్ననలను పొందేరు.

అయితే ఈమెప్పులతోపాటు అపహాస్యాలూ, అపనిందలూ కూడా నెత్తినేసుకున్నారు ఆనాటి రచయిత్రులలో కనీసం కొందరు. బహుశా అనూచానంగా మనసాంప్రదాయంలో వుండే తిట్టుకవిత్వపు పోకడలు కావచ్చు. 1970వ దశకం తిరిగేసరికి, రచయిత్రులమీద కార్టూనులూ, జోకులూ బాగానే పుంజుకున్నాయి. ఇందులో సాహిత్యచర్చ ఎంత? సాంఘిపరమైన వేళాకోళాలూ, హాస్యాలూ, ఎత్తిపొడుపులూ ఎంత అన్నది చర్చనీయాంశం.

 

తెనాలి రామకృష్ణుడు శ్లేషతో మొల్లని ప్రశ్నించడం, మొల్ల కూడా అతనకి తగినట్టు శ్లేషతోనే జవాబు చెప్పి తన పరువు నిలబెట్టుకోడమే కాక అతని గౌరవాన్ని కూడా పొందడం చాలామందికి తెలిసిన కథే. అసలు వారిద్దరూ సమకాలీనులు కారు అన్నారు లక్ష్మీకాన్తమ్మగారు తన ఆంధ్రరచయిత్రులు గ్రంథంలో. అంచేత ఇది కట్టుకథే అనుకున్నా అలాటి కథ కల్పించడానకి కారణభూతులు ఎవరు, కారణాలు ఏమయి వుంటాయి అని ఆలోచించినప్పుడు మనకి ఆనాటి ఆచారాలూ, అలవాట్లూ, దృక్కోణాలూ తెలుస్తాయి.

 

అలాగే మరో కథ మొల్ల ప్రతాపసింహుని ఆస్థానానికి వెళ్లి తన రామాయణం కావ్యగానం చేసిందన్నది. చరిత్రకారుడు ఏకామ్రనాథుని కథనం ప్రకారం మొల్ల ప్రతాపసింహుని ఆస్థానంలో తనరామాయణం గానం చేసి, ఆమహరాజుకి అంకితం ఇవ్వబోయింది. ఆసభలోని పండితులు అది శూద్రకవిత్వం కనక నిషిద్ధమని, రాజుని అంకితం పుచ్చుకోనివ్వలేదు. వారిమాట కాదనలేక, ప్రతాపసింహుడు మొల్లరామాయణం అంకితం పుచ్చుకోకుండా, సత్కరించి రాణివాసానికి అంపాడుట. (ఆరుద్ర. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం. సం.8. పు. 113-114)

ఈకథ చదివినతరవాత నాకు కలిగిన సందేహాలుః  శూద్రవనిత అయిన మొల్లకి అసలు ఆస్థానప్రవేశం ఎలా కలిగింది? కావ్యగానం ఎలా చేయగలిగింది? కావ్యగానం అయినతరవాత కాని అది శూద్రకవిత్వమని తెలియలేదా ఆపండితవరులకు? రాజుగారు పండితులమాట కాదనలేక .. అన్నది కూడా హాస్యాస్పదంగానే వుంది నాకు. మొల్ల కవిత్వం నిషిద్ధం అనిపించుకోడానికి కారణం జండర్ కాదు, పాండిత్యలేమి కాదు. ఆమె కుమ్మరి కులంలో పుట్టడం. ఈకథ కూడా నిజం కాకాపోవచ్చు. సాహిత్యచరిత్రకారులు పరిశీలించవలసినది ఈకథకి ప్రేరణ ఏమయివుంటుందనే.

 

ఇంతటి చరిత్ర వెనకేసుకుని, 1960 దశకంలో ప్రత్యేకంగా మన కథారచయిత్రులు, తమ పూర్వులకంటే భిన్నంగా సాధించినది ఏమైనా వుందా అంటే చాలా వుంది అంటాను నేను.

చరిత్ర సజీవం. ప్రతితరంలోనూ కొత్తదనం వుంటూనే వుంది. ఏ సాహిత్యమైనా ఆదేశ, కాల, పరిస్థితులమీద ఆధారపడి తనదైన ప్రత్యేక వాతావరణంలో పుట్టి వృద్ధి చెందుతుంది. ఆదృష్టితో చూస్తే, 1950, 60 దశకాల్లో మన స్త్రీలు సృష్టించిన సాహిత్యం ఆనాటి సాంఘికపరిస్థితులని ప్రతిఫలించడంలో సఫలీకృతమయిందనే చెప్పుకోవాలి.

కాని మన విమర్శకులు రచయిత్రులు సాధించింది ఏమీ లేదనే అంటున్నారు. తెలుగులో ఉత్తమశ్రేణి రచయిత్రులు – శ్రీదేవి, సరళాదేవి, పవని నిర్మలప్రభావతి, వాసిరెడ్డి సీతాదేవి, తురగా జానకీరాణి,  కల్యాణసుందరీ జగన్నాథ్, వాసిరెడ్డి సీతాదేవి, ఆచంట శారదాదేవి, పవని నిర్మలప్రభావతి, నిడదవోలు మాలతి, రంగనాయకమ్మ వంటివారు కూడా కాథరీన్ మాన్స్‌ఫీల్డ్‌లా కథాశిల్పంలో సాధించిన ప్రత్యేకత ఏమీ లేదు అన్నారు కేతు విశ్వనాథరెడ్డి తమ దృష్టిలో (పు. 73, 1998.) (అవునండీ నాపేరు కూడా చేర్చారు!).

మన రచయిత్రులు మాన్స్‌ఫీల్డ్‌లా రాయలేదు. మన వాతావరణానికీ, సంస్కృతికీ అనువైన మనంగా రాసేరు. మన పలుకుబడీ, మన పాఠకలోకం, మన వాతావరణం, మన సామాజిక, సాంస్కృతిక దృక్పథాలకి అనుగుణంగా రాశారు (రాశాం) అని నాఅభిప్రాయం.  కథాశిల్పంలో ప్రత్యేకత వుండబట్టే అంతటి ఘనమైన పాఠకలోకాన్ని సృష్టించగలిగారు. ఆశిల్పం ఏమిటి అంటే మన సాహిత్యచరిత్రలోనే వెతుక్కోవాలి గానీ ఇతరసంస్కృతులతో పోల్చి కాదనుకుంటాను.

 

అలాగే కొంతకాలం క్రితం ఇంటర్నెట్‌లో మన తెలుగు రచయిత్రులు నొబెల్ ప్రైజుకి తగుదురా తగరా అని ఒక చర్చ మొదలుపెట్టి అసలు వారు జ్ఞానపీఠ్ అవార్డుకి కూడా తగరని తేల్చేరు. నాకు ఈబహుమతులు ఏప్రాతిపదికమీద ఇస్తారో తెలీదు కనక నేను ఈవిషయం చర్చించదలుచుకోలేదు. మీకెవరికైనా ఓపిక వుంటే చూడండి.  

నేను ఆదిలోనే చెప్పినట్టు ఇది నేపథ్యం మాత్రమే. నాపుస్తకంలో సవిస్తరంగా చర్చించాను ఆధునిక కథాసాహిత్యంలో  50, 60 దశకాలనాటి రచయిత్రుల కృషి. 

 

 

 

(ఆగస్ట్ 2008. )

 

 

 

            

పూర్వకవులు -వెంగమాంబ (2 భాగం)

పూర్వకవులు -వెంగమాంబ (తరువాయిభాగం)
(ఎన్నెం కతలు)

మొదటి వ్యాసం రాసినతరవాత, ఊటుకూరి లక్ష్మీకాంతమ్మగారు రాసిన సరస్వతీ సామ్రాజ్యవైభవము రూపకం నాకు కనిపించింది. బెజవాడ గోపాలరెఢ్డిగారి కోరికపై ఆంధ్రరచయిత్రుల ప్రజ్ఞాపాటవాలు లోకులకు తెల్లం చేసే ఉద్దేశ్యంతో రాసినరూపకమని ముందుమాటలో చెప్పారు ఆమె. తొమ్మదిమంది ప్రముఖకవయిత్రులని ఒకచోట చేర్చి, వారి కావ్యాలలో ప్రాచుర్యం పొందినపద్యాలను ఉటంకిస్తూ, సూత్రధారుడు, కలభాషిణివంటి సముచితపాత్రలతో రసవత్తరంగా నడిపిన రూపకం ఇది.

అందులో వెంగమాంబరచనలుగా ఉదహరించిన రెండు పద్యాలు ఇక్కడ చేరుస్తున్నాను. మొదటిది వెంగమాంబగారు రచించిన వేంకటేశ్వరమహాత్మ్యంలోనిది. సున్నితమైన చమత్కారం, మనోహరమైన భాష చూస్తాం ఇక్కడ. వరాహావతారంలో తాను లక్ష్మి ఎదుటపడలేను అంటాడుట విష్ణుమూర్తి!

ధారుణి నీటన్ మునిగిన
కారణమున దాని నెత్తు కార్యంబున నీ
ఘోరాకారము దాల్చితి
నా రూపము చూచి లచ్చినగదె ఖగేంద్రా!

ఆ వైకుంఠ పురమ్మున
కేవిధమున వత్తు లక్ష్మి యెక సక్కెముగా
నీ వెవ్వడనుచు నడిగిన
శ్రీవిష్టుండనగ నాకు సిగ్గగు గరుడా!

రెండో పద్యం లక్ష్మీకాంతమ్మగారి కూర్పు కావచ్చు. లక్ష్మీకాంతమ్మగారు గాంధీ అనుయాయి. ఈపద్యంలో గాంధీ ప్రసక్తి వుంది. వెంగమాంబనాటికి గాంధీగారు లేరు కదా.
బహుళార్థసాధక బ్రహ్మాండ భాండంబు
పాలనా స్థితి సల్పు ప్రభుడెవండు
దివ్య వక్షమ్మునా దేవికి నిచ్చి
మహిళ కున్నతి గూర్చు మహితుడెవడు
శ్రీరామ కృష్ణాది చిన్మూర్తి తానయి
ధర్మోద్ధరణ సల్పె ధరణి నెవడు
దుష్టశక్తుల మాపి దురితమ్ము తొలగింప
గీత బోధించు సుకృతి యెవండు

శాంతిని, నహింస, ప్రేమను, సత్య నిష్ఠ
భువి, నిలువ గాంధి యౌ మాహాత్ముడెవడు
అట్టి శ్రీ వేంకటేశు సమర్చ జేసి
భక్తి తరియింపరే కలి ప్రజలు మీరు!

(మార్చి 2008)

60దశకంలో స్త్రీలరచనలు వ్యాఖ్య

60వ దశకంలో స్త్రీల రచనలు – వ్యాఖ్య

2004 ATA లో ఇచ్చిన ప్రసంగపు వ్యాసం

రససిద్ధి

రాజారావుకి ఆ రోజు చిరాగ్గా తెల్లవారింది.

అప్పటికి ఇరవై రోజులక్రితం మామూలుగా తెల్లవారిన ఓ ఉదయం కాలేజీలో మామూలుగా పొద్దు పోలేదు. అతనికీ ఓ కుర్రలెక్చరరుకీ ఘర్షణ జరిగింది. అసలు సంగతి ఎవరికీ అంతు బట్టలేదు కానీ పిల్లలంతా పొలోమంటూ వీధిన పడ్డారు.

సమ్మె ప్రారంభమయింది. పిల్లలందరూ పుస్తకాలు మూలన పడేసి బాకాలూ బేనర్లూ పట్టుకుని తిరగడం మొదలెట్టేరు. ఎక్కడ చూసినా “డౌన్, డౌన్, నిరంకుశత్వం నశించాలి, కామేశ్వరరావుని తొలగించాలి, విద్యార్థుల న్యాయమైన కోర్కెను మన్నించాలి …”గా ఉంది వ్యవహారం.

విద్యార్థులలో ఉద్రిక్తత హెచ్చుగానే ఉన్నా పరిస్థితి ప్ర‌శాంతంగానే ఉందని అభిజ్ఞవర్గాలు అభిప్రాయపడుతున్నారు. ఇది లోపల్లోపల ఉడుకుతున్న లావా కాదనీ, టైమిస్తే చల్లారిపోయే చితుకులమంట అనీ ఊరుకున్నారు అధిష్ఠానవర్గంవారు.

 సమ్మెకారణం చాలామందికి తెలీదు. తెలిసిన కొద్దిమందీ పది రోజులయేసరికి మరిచిపోయేరు. ఊరేగింపులూ, నిరసనప్రదర్శనలూ నీరు గారిపోయేయి.

చాలామంది వాళ్ళ వాళ్ళ ఊళ్ళకెళ్ళిపోయేరు. మిగతావాళ్లు పేకాటల్లోకీ పచ్చీసుల్లోకీ దిగేరు. ఎవరు ఎవరికెదురు పడినా “ఎందుకొచ్చిన సంత” అన్న మొహాల్తో  ముభావంగానే ప్రశ్నించుకుంటున్నారు. తెల్లార్తే ఎలా పొద్దు పోతుందన్న ప్రశ్న ప్రతివాడిమొహంలోనూ అచ్చు గుద్దినట్టు అవుపిస్తోంది.

రాజారావు చిరాగ్గా లేచేడు. న్యూస్‌పేపరుతోనూ ట్రాన్సిస్టరుతోనూ మధ్యాహ్నంవరకూ లాక్కొచ్చినా ఆ పైన కాలం మొండికేసి కదల్డం మానేసింది. మ్యాటినీకి పోదాం అన్నా అప్పటికే ఉన్నవన్నీ రెండేస్సార్లు చూడ్డం అయిపోయింది. రామకృష్ణగదికెళ్తే రమ్మీ ఆడొచ్చు కానీ అది ఊరుకాచివరినుంది. కానియ్, కాలం గడవడమే కదా కావల్సింది, బ్రిడ్జిమీదుగా నడిచి వెళ్తే అది కొ్ంత కలిసివస్తుంది.

ఆ ఊళ్ళో బ్రిడ్జి పడింతరవాత చాలామంది కుర్రకారుకి అదే పార్కూ, బీచీ, నాటకం, టౌనుహాలూ అన్నీ అయిపోయింది. ఇటు జార్జిపేటా అటు రామనగరూ పాతూరూనించి నడిచి రావడం, బ్రిడ్జినడిబొడ్డున నిలబడి బ్రిడ్జికింద వచ్చేపోయే జనాన్నీ జనానానీ చూస్తూ వీలయితే ఈలలేస్తూ, అలా ఈలలేసినందుకు చీవాట్లు తింటూ, కాలినడకన పోయే చరిత్రహీనులని హేళన చేస్తూ కాలక్షేపం చేయడం మామూలయిపోయింది.

ఈమధ్యనే అలా నిలబడ్డం కూడా విసుగ్గానే ఉంటోంది. దానికి కారణం ఆడపిల్లల కాలేజీ ఊరికి దూరంగా కట్టేసి, ఆ పక్కనే ఓ పెద్ద హాస్టలు కూడా కట్టేయడం, ఊళ్ళో ఉన్న సాఢేతీన్ సారసాక్షులకోసం బస్సులు వేసేయడంతో ఆ ఓవర్‌బ్రిడ్జి అమావాస్యముందు ద్వాదశి చంద్రుడిలా ఒకటి రెండు కళలతో వెలవెల బోతూంది.

రాజారావు ఆలోచిస్తూ రామకృష్ణగది చేరుకున్నాడు. తీరా చూస్తే అతను లేడక్కడ. టైము చూస్తే మూడయింది. వెనుదిరిగి గంటస్తంభందగ్గరకొచ్చేసరికి కాఫీ తాగుదాం అనిపించింది. అలాగయినా ఓ పావుగంట గడుస్తుంది కదా అనుకుని కాఫీ తాగి, సిగరెట్టు వెలిగించి నాలుగురోడ్లకూడలిలో నిలబడి మళ్ళీ ఎటు వెళ్ళడమా అని ఆలోచిస్తూంటే జనార్దనం జ్ఞాపకం వచ్చేడు. తమ ఊరివాడే. కొత్తగా కాలేజీలో చేరేడు. కానీ పాతూరు వెళ్ళాలి. కానీలే చూదాం అనుకుంటూ అటు తిరిగి నడక సాగించేడు. జనార్దనంగది చేరుకునేసరికి నాలుగయింది. అతనూ లేడు.

“సినివారాలు చేస్తున్నాడు కదండీ టికెట్టు దొరకదేమోనని ముందే వెళ్ళిపోయేడు,” అన్నాడు అతని రూమ్మేటు.

“సినివారాలేమిటి?” అడిగేడు రాజారావు తనకి తెలీని కాలేజీవ్రతాలు కూడా ఉన్నందుకు రవంత అక్కజపడుతూ.

“కొత్తగా ప్రారంభించేంలెండి. కాలేజీలో అడుగెడుతూనే ఈవ్రతం పడతాం. సోంవారంనించీ శనివారంవరకూ క్రమం తప్పకుండా రోజుకొక సినిమా – ముఖ్యంగా కొత్త రిలీజు – తప్పనిసరిగా చూడడం, ఆదివారం మ్యాటినీతో మూడాటలూ చూసి ఉద్యాపన చేసుకోడం. ఆ తరవాత తాను ఏ అభిమానసంఘంలో చేరతాడో నిర్ణయించుని యథాశక్తి మూడో అయిదో టికెట్లు పెట్టి ఆ సంఘసభ్యులకి వాయినాలు ఇచ్చుకుంటాడు. దీనికే కలియుగంలో సినివారవ్రతమని పేరు,” అన్నాడు తొల్లి నారదులవారి హావభావాలని అనుకరిస్తూ.

రాజారావు తన జూనియర్ల తెలివితేటలకి అప్రతిభుడై, అక్కడినుంచి బయటపడ్డాడు. మరి కొంతసేపు అలా తిరిగి తిరిగి రైల్వే స్టేషనుకి చేరుకున్నాడు. బెంగుళూరునించి వచ్చేవాళ్ళూ బెంగుళూరికి వెళ్ళేవాళ్ళూ వెళ్ళిపోయేక వాచీ చూస్తే ఇంకా ఆరున్నరే. అవతల లైనులో గుడ్సుబండి ఆంధ్రనాయకుల్లా ముందుకీ వెనక్కీ ఊగుతోందే కానీ స్టేషను వదిలే సూచనల్లేవు. ప్లాట్ఫారం అతని ఆశయాల్లాగే బోసిగా ఉంది.

ఇప్పుడేం చెయ్యాలో అతనికి తెలీడం లేదు. ఇదే అమెరికాలో అయితే హిప్పీలవుతారు. బ్రిటన్లో అయితే తోటపనో పాకీపనో మొదలెడతారేమో. కొరియాలోనో చైనోలోనో అయితే కత్తుల్నూరుకుంటూనో తుపాకులు తుడుచుకుంటూనో ఉంటారు కాబోలు. … భారతదేశపు పక్షి నెమలి. జాతీయమృగం సింహం. జాతీయక్రీడ హాకీ. జాతీయ కాలక్షేపం?

దిక్కులు చూస్తున్న రాజారావుకి ఎక్కడ్నుంచో సుస్వరగానం వినిపించింది. మునిసిపల్ స్కూలు ఆవరణలో కచేరీ జరుగుతోంది. రాజారావు అప్రయత్నంగానే అటువేపు నడక సాగించేడు.

విశాఖలోనూ మద్రాసులోనూ పదిహేనూ, ఇరవై, నూరూ, నూటయాభై రూపాయలకి టికెట్లు అమ్మజూపే సంగీతం రాయలసీమలో ఉచితంగా పంచిపెట్టబడుతోంది.

రాజారావు సంగీతజ్ఞుడు కాడు.

సంగీతప్రియుడూ కాడు.

కనీసం సంగీతాభిమాని అయినా కాడు.

ఆ ఆవరణలో అడుగు పెడుతున్నప్పుడు అతడి అభిప్రాయం ఒక్కటే – ఇంతమంది జనం ఇలా ఇక్కడ పోగయేరు కదా, వీళ్ళందరికీ నిజంగా సంగీతంలో స్వారస్యం తెలిసే వచ్చేరా? నాలాగే కాలం గడవక దిగబడ్డారా? మరో చెలుడో, తల్లో, చెల్లో లాక్కొస్తే వచ్చేరా? పాడే ఆడమనిషి ఎలా ఉంటుందో చూద్దాం అని వచ్చేరా?

రాజారావు ఓ వారగా నిలబడి కొత్తగా ఉద్యోగంలో చేరిన జర్నలిస్టులా జనాన్ని పరిశీలించసాగేడు. చాలారోజులుగా కనపడనివాళ్ళూ, ఆడవాళ్లూ, వాళ్ళతో వాళ్ళతాలూకు పిల్లలూ, కాలేజీ గరల్సూ, కాలేజీ బాయ్సూ, పెద్దవాళ్లూ, చిన్నవాళ్లూ, అరవ్వాళ్లూ, సింధీవాళ్లూ, వార్తాపత్రికలవాళ్లూ, వర్తకశ్రేష్ఠులూ, చదువు రానివాళ్లూ, చదివే ఉద్దేశం లేనివాళ్ళూ, ఎప్పుడూ సినిమాలకెళ్ళనివాళ్లూ – వీళ్ళంతా నిజంగా సంగీతంకోసం వచ్చేరా లేక హరికథ అనుకుని పొరబడ్డారా? తలలు మాత్రం గంగడోలులా ఊపుతున్నారు!

“ప్చ్.”

రాజారావు ఉలిక్కిపడ్డాడు. కుడివేపు తనచెవిదగ్గర ప్చరించిన అమ్మాయి అతన్ని దూసుకుని ముందుకెళ్ళి ఆ పక్కనున్నఅమ్మాయిని అడుగుతోంది, “ఇదేనా మొదలు?” కాదంటే, ముందు ఏం పాడిందని అడిగింది.

రంగంమీద జానెడు జరీఅంచున్నఎరుపురంగు పట్టుచీరె కట్టుకుని కంచి కామాక్షీదేవిలా ఆసీనురాలయి ఉన్న గాయకురాలిమొహం ఫొటోజెనిగ్గానే ఉంది. తాంబూలమో లిప్‌స్టిక్కో స్పష్టంగా తెలీడంలేదు కానీ సగం చాలు అనిపిస్తోంది. తాళం వేస్తున్న చేతివేలుమీద వజ్రం కాబోలు ధగధగ మెరుస్తోంది. కుడివేపు కూచున్న మృదంగవాద్యగాడు మరీ కుర్రకారులా ఉన్నాడు. మృదంగం వాయింపులతో సమంగా మెలికలు తిరిగిపోతున్నాడు నిప్పులమీద కూర్చున్నట్టు కానీ మొహంమీద చిర్నవ్వు చెక్కు చెదరలేదు. అలా దరహాసంతో వాయించాలని రూలు కాబోలు.

మధ్య మధ్య గాయని అతనివేపు అప్రూవింగ్‌గా చూసి తలూపుతోంది.

ఎడమవేపున్న బట్టతలమనిషి వాయులీనవిద్వాంసుడిలా కాక ఏ కుందేలుపిల్లనో చిత్రహింస చేస్తున్న భల్లూకంలా అవుపిస్తున్నాడు. కమానుతో తన భూభాగాన్ని పరిరక్షించుకుంటున్న సైనికుడిలా విజృంభిస్తున్నాడు. అతను ఎడమవేపు కాక కుడివేపు కూర్చుని ఉంటే ఏమగునో? అసలు అతను తెరవెనక కూర్చుని వాయించవచ్చునే!

ఆ  గాయనీమణి మటుకు మృదంగిస్టువేపు చూసినంత ప్రసన్నంగానూ వైలనిస్టువేపు కూడా చూస్తోంది. వయలిన్ కూడా అంత బాగానూ వాయిస్తున్నాడనో, తన నిష్పాక్షికతని నిరూపించుకుంటోందో తెలుసుకోడం ఎలాగో తెలీడం లేదు రాజారావుకి.

గాయని జుత్తుముడికీ వైలిన్ బట్టతలకీ మధ్య నేనూ ఉన్నాను స్మీ అంటూ మొహం ముందుకి పెట్టి మోర్సింగు వాయిస్తున్న కుర్రాడు మరీ గింజ పట్టని పింజలాగున్నాడు. నూరు కాండిల్ వాట్ బల్బులు ఆరు పెట్టి చూసినా మూతిమీద మీసాలు మొలిచిన జాడలు కనిపించవు. తనకి ఇరవైలు నడుస్తున్నా సరిగమలే తెలీవే హాఫ్ పాంటులో తిరిగే ఈ బాలుడికి మోర్సింగు ఎలా వచ్చి ఉంటుంది చెప్మా? అదొక వింతగా ఉంటుందని రంగస్థలంమీదికి ఎక్కించేయలేదు గదా.

పదిమందిలో కలవని కొందరూ, స్టేజికి దగ్గరగా కూచుంటే గోల బాబూ అని కొందరూ అండమాన్ నికొబర్ దీవుల్లా దూరంగా చెదురుమదురుగా కూచుని రాజకీయాలు చర్చించుకుంటున్నారు.

“ఏఁవిటో డల్‌గా ఉంది,” అంది ఓ పిల్ల ఆ వారం నేర్చుకున్న రంగవల్లి ఇసకలో దిద్దుతూ.

“ఆవిడ ఇంకా ఫామ్‌లోకి రాలేదు,” అంది పక్కనున్న చిన్నది.

 “కప్పనో బొద్దెంకనో కోసినట్టు అదే పాట అన్ని సంవత్సరాలు పాడుతుంటే మెకానికల్ ప్రెసిషన్ ఎందుకు రాదూ?” అని ప్రశ్నిస్తోంది మరో సుందరి, జూవాలజీ లెక్చరరు కాబోలు.

“అభ్భ, మాటాడకు గోల.”

ఆ కసురుకి రాజారావు తృళ్ళిపడ్డాడు

“శ్రీరఘుకులమందు బుట్టి … అయేవరకూ ఎవరేనా కిక్కురుమంటే చంపేస్తాను,” ఇంచుమించు నాయకురాలిలా కనిపించే నారీమణి ఆంక్ష పెట్టింది.

“ఈపాట అద్భుతంగా ఉంటుంది. విని చూస్తాను,” అనుకున్నాడు రాజారావు.

కొంచెం దూరంలో గుడ్సుబండి గుక్కపట్టి రెండు నిముషాలు కేక పెట్టి ఊసరవెల్లిలా సాగిపోయింది.

“ … వీడర … ఆరామమందు … మునుల …”

ఎంత శ్రద్ధగా విన్నా మాటలు స్పష్టంగా తెలియడంలేదు. కుడివేపు గుంపులోంచి కిసుక్కుమని నవ్వులూ, గుప్పిళ్ళతో ఇసక విసురుకుంటున్న కుర్రకుంకలూ, “అల్లరి చెయ్యకండిరా వెధవల్లారా” అంటూ ఓ మోస్తరు పైస్థాయిలోనే అరుస్తున్న పెద్దవాళ్లూ … … రాజారావుకి అయోమయంగా ఉంది. నిజంగా ఆ సంగీతం తను అర్థం చేసుకోలేకుండా ఉన్నాడా? ఆవిడ హృద్యంగా పాడ్డం లేదా? “ఫామ్”లోకి వచ్చిందా? లేదా?

“శ్రీరఘుకులమందు” పూర్తి చేసి, తనముందున్న కప్పులోది ఓమారు చప్పరించి ఆలాపన ప్రారంభించింది. కప్పులోది మంచినీళ్ళా? కాఫీనా?

“సురలు సేవించునది.”

“ఛ, నిజంగానే?”

“ నిజం.”

“నీకెలా తెలుసు?”

“మా అన్నయ్య చెప్పేడు. స్టేజిమీద ఉంచమని ఆవిడ సెక్రటరీకి చెప్పిందిట.”

“పోనిద్దూ గొడవ. పాట వినడానికొచ్చేవా? ఆవిడ అలవాట్లు చర్చించడానికొచ్చేవా?

“ఆహా, ఆ అతులితమాధురీధురీమ ఎలా కలిగిందో వివరిస్తున్నానంతే.”

రాజారావు ప్రయత్నంమీద ఆ సంభాషణమీంచి దృష్టి మళ్ళించేడు. ముందు వరసలో అధీనరేఖకి అటువేపున్న ఒక నడివయసావిడ ఇటున్న కొడుకునుద్దేశించి “ఒరేయ్, మోహనరాగం” అంది. అలా అంతమందిలో తనని ఒరే అని సంబోధించినందుకు ఆ అబ్బాయి మొహం ముడుచుకుని తలెగరేశాడు తనకి తెలుసన్నట్టు.

కమ్మెచ్చులో పోసి సాగదీసినట్టు చెస్ట్ ఎక్స్‌పేన్డరుతో ఎక్సర్సైజు చేస్తున్నట్టు ఆలాపన సాగిపోతోంది. మందరస్థాయిలో ఎత్తుకుని పైస్థాయిల్లోకి విస్తరిస్తూ పోతూంటే ఎవరో చెయ్యి పట్టుకుని అలా అలా … నడిపించుకుపోతున్నట్టుంది. వైలనిస్టు ఆవిణ్ణి అనుసరిస్తున్నట్టు కాక పోటీ పడుతున్నట్టు వాయించేస్తున్నాడు. ఆ సంగీతం వింటుంటే ఆయనమొహం అందంగా లేదన్న సంగతి గుర్తుకి రాడం లేదు.

“ఏఁవండీ, అది మోహనంవా? కల్యాణా?” అనడిగింది ఓ పదేళ్ళపిల్ల రాజారావుని చొక్కా చివర్ల పట్టుకు లాగుతూ.

ఆ పిల్ల అడుగుతున్నది రాగంగురించనీ, ఆ రెండూ రాగాలపేర్లనీ అతను గుర్తించేశాడు కానీ తనకి సంగీతజ్ఞానం బొత్తిగా లేదని చెప్పడానికి చాలా అవస్థ పడాల్సివచ్చింది.

స్టేజిమీద ఆవిడ ఆలాపన అయిపోయింది కాబోలు “ఎవరురా …” ఎత్తుకుంది.

“నే చెప్పలే అది మోహనమే,” అందాపిల్లే మళ్ళీ.

ఎప్పుడు ఎవరికి చెప్పిందో అతనికి అర్థం కాలేదు కానీ మోహనరాగం ఇలా ఉంటుందని గుర్తు పెట్టుకోడానికి తంటాలు పడుతున్నాడు.

“ఎవరురా … నిను వినా … గతి …మా  … కు …”

పిల్లలగోల చాలా మటుకు తగ్గిపోయింది. చాలామంది ఏకతాళం వేస్తూ తలలూపుతున్నారు.

“సవనరక్షక … ఆ … ఆ … నిత్యోత్సవ …”

“మీరు తాళం తప్పు వేస్తున్నారండీ,” అంది పక్కనున్న పిల్లే మళ్ళీ.

రాజారావు అంతవరకూ గ్రహించనేలేదు తనవేళ్ళు లయకనుగుణంగా కదుల్తున్నాయని. ఆపిల్లమీద కోపం వచ్చింది. నువ్వు నాకేం చెప్పఖ్ఖర్లేదంటూ కసురుకోబోయేడు.

ఆ అమ్మాయి పాపాయిలా నవ్వుతూ, “ఆదితాళం వెయ్యాలండీ,” అంది.

రాజారావు కూడా చిన్న నవ్వు నవ్వేసి, కొంచెం ముందుకి వెళ్ళి కూచున్నాడు. ఆ క్షణంలో అతను శాస్త్రీయసంగీతం ఎంత బాగుంటుందో, తనకి సంగీతం ఎలా తెలిసిపోతోందో, ఆవిడ ఫామ్‌లోకి వచ్చిందో లేదో తర్కించడం లేదు.

“ఎవరూ … రా … దసా … దసగరిసా …”

“అయితే అమ్మాయిని పురిటికి తీసుకురారన్నమాట.”

“లేదండీ, మా అల్లుడు …”

గాగగాగరిరిగస ..ఆ …

“అవేనా సంగతులంటే?”

“కాదండీ. కీర్తనలో ఒకపదం తీసుకుని మళ్ళీ మళ్ళీ పాడుతారు చూడండి, అదీ సంగతంటే. ఇది స్వరకల్పన.”

“సంగతులింకేం ఉండవా?”

“ఉంటాయి. అవి ఉత్తరాల్లో రాసుకుంటారు,” అటుపక్కనున్న పిల్ల జవాబిచ్చింది.

రాజారావుకి మాచెడ్డ కోపం వచ్చేసింది, “తల్లీ, మీరు సంగీతం వినడానికొచ్చేరా లేక …” అని అడగబోయి, మానేసి, విసురుగా గబగబా ముందుకెళ్ళి ఓవార నిలబడ్డాడు.

ఎవరురా.. అంటూ మరోసారి సాగదీసి గాయని వదిలేసింతరవాత వైలనిస్టు అందుకున్నాడు. ఆవిడ వేసిన స్వరాలు గుండెల్లో ధ్వనిస్తున్నాయి. అతనివేళ్ళు పదాలు పలుకుతున్నాయి.

ఆ గాయకురాలు ఎంతగా హృదయానికి హత్తుకునేట్టు పాడిందో ఆ వైలనిస్టు అంత గొప్పగానూ వాయిస్తున్నాడు!

“ఒరేయ్.” ఆంజనేయులు ఎప్పుడొచ్చేడో పక్కనించి మోచేత్తో పొడిచి ఇకిలిస్తూ మొదటివరసలో కూచున్న కొత్త లెక్చరరు కామేశ్వరరావుని చూపించేడు.

ఆయన్ని గుర్తించడానికి క్షణకాలం పట్టింది రాజారావుకి. ఇరవై రోజులక్రితం బ్రిల్ క్రీం జుత్తుతో, పాండ్స్ క్రీం మొహంతో అమెరికన్ బుష్షర్టుతో మెళ్ళో టైతో రుసరుసలాడుతూ క్లాసు వదిలేసిన కామేశ్వరరావుకీ –

చెదిరిన జుత్తుతో, నుదుట చిన్న విభూతిరేఖతో, రెండు సైజులు పెద్దగా తోచే జుబ్బాతో నేలమీద పద్మాసనం వేసుక్కూచున్న ఈ కామేశ్వరరావుకీ పోలికే లేదు.

“మరోపట్టు పడదాఁవేవిటి?” అన్నాడు ఆంజనేయులు హుషారుగా కళ్ళెగరేస్తూ.

“ఇక్కడా?” ఔచితిని గూర్చిన ఆలోచన వచ్చింది రాజారావుకి తొలిసారిగా.

వైలిన్, మృదంగం ఛాన్సులు అయిపోయేయి కాబోలు ఎవరురా అంటూ గాయని మరోసారి ఎత్తుకుని ముగించింది.

రసజ్ఞులూ, కానివారూ కూడా చప్పట్లు కొట్టేరు గట్టిగా.

ఆంజనేయులు రాజారావుచెయ్యి పుచ్చుకు లాక్కుంటూ పోయి కొత్తమాష్టారిపక్కనే చతికిలబడ్డాడు.

ఆయన వాళ్ళిద్దర్నీ ఓమారు చూసి మందహాసం చేసేరు. అది మనోహరంగా ఉంది.

“సంగీతజ్ఞానము వినా … భక్తిమార్గము…”

“ఇదేం రాగం సార్?” ఆంజనేయులు రాజారావుభుజంమీదుగా ఒంగి, కామేశ్వరరావుని ప్రశ్నించేడు.

“ధన్యాసి.”

“ఓహో. ఏం తాళవండీ?”

“ఆదితాళం. తెలీకపోతే తాళం వెయ్యొద్దు.”

రాజారావు విసుగ్గా, “ఒరేయ్, నువ్వు నోరు మూసుక్కూచో. లేకపోతే వెళ్ళిపో,” అన్నాడు.

ఆంజనేయులు తలూపుతూ తాళం వేస్తున్నాడు.

“భృంగినటేశ సమీరజ …”

ఈసారి కామేశ్వరావే ఆంజనేయుల్తో, “కావలిస్తే నేను కూడా తాళం వేయడం మానేస్తాను. నువ్వు తప్పులేస్తే పాడేవారికి కష్టం,” అన్నాడు.

రాజారావు ఆంజనేయుల్ని అక్కడ్నుంచి పొమ్మన్నాడు. ఈ సతాయింపులు భరించలేక అతను వెళ్ళిపోయేడు.

“న్యాయాన్యాయములు తెలుసును …”

తనకి తెలియకుండానే పదం హృదయాన్ని తాకుతోంది. అతనిహృదయం తదనుగుణంగా స్పందిస్తోంది.

“… షడ్రిపుల జయించే …”

కీర్తన పూర్తయేసరికి అతనికి గుండెల్లో పట్టేసినట్టయింది.

గాయకురాలు మీరా భజనా, జావళీ పాడి పవమానసుతుడు బట్టు పాదారవిందములతో కచేరీ ముగించింది.

రాజారావు టైం చూసుకున్నాడు. పదకొండు. సాపాసాలు పాడే సభలో తానింతసేపు కూచోగలడని ఎవరైనా పందెం వేసినా తాను నమ్మి ఉండేవాడు కాడు.

“మంచి విద్వత్తు.”

రాజారావు అటు తిరిగి చూసేడు. కామేశ్వరరావు తనపక్కనే నడుస్తున్నాడు.

“ఏంటన్నారు?”

“మంచి కళ ఉంది ఆవిడదగ్గర అన్నాను.”

రాజారావుకి కళ ఏమిటో విద్వత్తంటే ఏమిటో తెలీలేదు. ఇందాకట్నుంచీ తనని వేధిస్తున్న ప్రశ్న వేరే ఉంది. ఆఖరికి తెగించి అడిగేశాడు, “పాట పాడేవాళ్ళు ఎందుకండీ మొహం అలా వికృతంగా పెడతారు?”

కామేశ్వరరావు చిన్నగా నవ్వేడు, “ఆవిడమొహం ఎలా పెట్టినా నువ్వింతసేపూ కూచున్నావు కదా! సంగీతానికి అనుభూతి ప్రధానం. అనుభూతిప్రకటనలో ముఖం ఒక అంగం. గాయకులేదో విపరీతమైన అంగవిన్యాసం చేస్తున్నారని మనం అనుకుంటాం కానీ అది వారి రసానుభూతికీ, భావప్రకటనకీ అనుగుణంగానే ఉంటుంది. అంతెందుకూ, పెదిమలు మాత్రమే కదిలిస్తూ నాలుగు వాక్యాలు చెప్పి చూడు. అతి సాధారణమైన సంభాషణలలో కూడా మనం కళ్ళూ చేతులూ తిప్పుతూ మాటాడతాం కదా. సంగీతంలో నాభిహృత్కంఠరసనాది స్థాయీభేదాలతో, ద్వాదశ శృతిభేదాలతో నాదం వెలువడాలంటే ఎంత కృషి కావాలి. కొందరు అతి చేస్తారనుకో. కానీ ఈ అతి చెయ్యడం ఒక్క గాయకులకే అన్వయించి హేళన చేయడం తగదు.

శాస్త్రరీత్యా కొన్ని నియమాలున్నమాట కూడా నిజమే. శ్రోతలదృష్టిని గానం నించి మళ్ళించే ఏ చేష్ట గానీ నిషిద్ధమే. అలాగే శిష్యప్రశిష్యులు ప్రచారం చెయ్యవలసిన స్వీయరచనలను సభలలో గానం చేయడం కూడా అనౌచిత్యమేనంటారు. కానీ ఇవన్నీ ఎవరు పాటిస్తున్నారిప్పుడు? శాస్త్రబద్ధమయిన సంగీతంకన్నా సినిమాసంగీతమే చాలామందికి నచ్చుతున్న ఈ రోజుల్లో ఓ మోస్తరు అభిరుచి ఉన్నవాళ్ళు ఓ గుప్పెడు స్వరకల్పనలతో, చీమతలకాయంత ఆలాపనలతో ఏసినిమాల్లోనో చొప్పించే త్యాగరాజకీర్తనలతోనే సరిపెట్టేస్తున్నారే కానీ ఇలాటి సభల్లో కూచుని శ్రద్ధగా వినేవారేరీ? ఇవాళ ఇంతమంది వచ్చేరు కదా వాళ్ళలో ఎంతమందికి ఎంతసేపు ఆ మధురగానంమీద దృష్టి ఉందంటావు?”

“అరె,” అంటూ రాజారావు ఆగడంతో కామేశ్వరరావు కూడా ఆగేడు.

“మాటల్లో పడి చాలాదూరం వచ్చేశావండీ. నేను వెనక్కి వెళ్తాను.”

“అలాగా, నేనూ గమనించలేదు. సరే, వెళ్ళు. చూడు. చిన్నమాట. మీరూమ్మేటు ఆంజనేయులికి మేగ్నటిజం పుస్తకం ఇచ్చేను. అది రేపు తెచ్చి ఇచ్చేయమని చెప్తావా?”

“అలాగేనండీ. రేపు క్లాసుకి తెమ్మని చెప్తాను,” అన్నాడు రాజారావు. అనేసింతరవాత తానన్నదేమిటో తెలిసింది అతనికి.

ఆమాటే ఆయనా అడిగేరు, “రేపు క్లాసంటున్నావు. సమ్మె విరమించేరా?”

“ఆఁ,” అన్నాడు రాజారావు వెనక్కి తిరిగి గబగబ అడుగులేస్తూ.

కామేశ్వరరావు అతనివేపు రెండు క్షణాలు చూసి తనయింటివేపు నడక సాగించేరు.

                                                                                    000

రాజారావు తారస్థాయి నిద్రలో ఉన్న ఆంజనేయుల్ని లేపి, “ఒరేయ్, ఈ సమ్మెలూ గట్రా నాకు నచ్చలేదు. రేపట్నుంచి కాలేజీకి పొదాం,” అన్నాడు.

“ఓ ర్నాయనా! నీకోసమే మేంవందరం మొదలెట్టాం ఈ సమ్మె. ఇప్పుడాయన క్షమాపణ ఇచ్చుకున్నాడా? నువ్వు గానీ మందు పుచ్చుకున్నావా?” ఆంజనేయులు మంచంమధ్యన మఠం వేసుక్కూచుని ప్రశ్నించేడు.

రాజారావు లుంగీ చుట్టుకుని మంచంమీద వాలిపోతూ, “ఈ రోజు రాజావారు కులాసాగా ఉన్నారు. అంచేత మనమే వారిని మన్నించేసేం,” అన్నాడు గోడవేపు తిరిగి నిద్రకొరుగుతూ.

                                                                                    000

(ఈ కథ జులై 13, 1973 ఆంధ్రజ్యోతిలో ప్రచురితం. హెచ్చరికః ఇక్కడ సంగీతానికి సంబంధించినవిశేషాలుసీరియస్‌గా తీసుకోకండి. అక్కడక్కడ విన్న మాటలు ఇక్కడ రాసేనే కానీ నాకు సంగీతజ్ఞానం బొత్తిగా లేదు.)